सत्यपाटी
दाङ जिल्लाको भारतीय सीमावर्ती क्षेत्र कोइलावासबाट तस्करी निरन्तर रूपमा भइरहेको पाइएको छ । खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै विभिन्न किसिमका अवैध सामानहरू भारतबाट नेपाल भित्र्याइने तथा नेपालबाट भारततर्फ लैजाने गतिविधि बढ्दै गएको स्थानीयवासीहरूले गुनासो गरेका छन् । विशेषगरी खाद्यान्न, कपडा, मदिरा तथा अन्य उपभोग्य सामग्रीको अवैध ओसारपसार नियमित रूपमा भइरहेको बताइएको छ ।
सीमामा सुरक्षाकर्मीहरूको उपस्थिति हुँदाहुँदै पनि तस्करी नियन्त्रणमा प्रभावकारी कदम चाल्न नसकिएको स्थानीयको आरोप छ । तस्करीका कारण स्थानीय व्यवसायीहरू मारमा परेका छन् भने राज्यले ठूलो मात्रामा राजस्व गुमाइरहेको छ । नेपालको पश्चिमी क्षेत्रमा अवस्थित कोइलावास नाका ऐतिहासिक रूपमा व्यापारिक केन्द्रको रूपमा परिचित छ । रुकुम, सल्यान, प्युठान र दाङ लगायतका जिल्लाबाट नुनदेखि सुनसम्मको व्यापार यहाँ हुँदै आएको इतिहास छ ।
यस नाकाबाट व्यापारी र उपभोक्ताहरू दैनिक आवागमन गर्दै आएका छन्, जसले यस क्षेत्रलाई पश्चिम नेपालको आर्थिक गतिविधिको महत्वपूर्ण केन्द्र बनाएको छ । पूर्व–पश्चिम राजमार्गको लमहीबाट करिब ३३ दशमलव ४४ किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित कोइलावास, पहिले ‘नसुत्ने शहर’को रूपमा चिनिन्थ्यो । दिनरात व्यापारिक चहलपहल हुने, होटल, पसल, गोदाम र यातायातका साधनहरू सधैं व्यस्त रहने यस बजारले स्थानीय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा कोइलावास नाकामा अवैध व्यापार र तस्करीको गतिविधि बढ्दै गएको छ । खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै विभिन्न अवैध सामानहरू, जस्तै इन्धन, मदिरा, र कहिलेकाहीं सुन–चाँदी समेत, नेपाल–भारत सीमाबाट ल्याइने र लैजाने गतिविधि निरन्तर भइरहेको पाइएको छ । स्थानीय प्रशासनका अनुसार तस्करीका कारण स्थानीय व्यवसायीहरू प्रभावित भएका छन् भने राज्यले ठूलो मात्रामा राजस्व गुमाइरहेको छ ।
विश्लेषण अनुसार, कोइलावासको व्यापारिक महत्वमा आएको गिरावट मुख्यतः सीमामा पर्याप्त निगरानीको अभाव, अवैध कारोबार र बदलिँदो व्यापारिक संरचनाका कारण भएको छ । यसले क्षेत्रको ऐतिहासिक आर्थिक र सामाजिक महत्वमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ । सुरक्षा र प्रशासनका निकायहरूले अनुगमन र कडाइमा ध्यान दिने आवश्यकता देखिन्छ । स्थानीय व्यापारी र नागरिकहरू भने यसको व्यवस्थापन र नियमनको लागि सरकारको सक्रिय भूमिका चाहिरहेका छन् ।
यदि प्रभावकारी कदम चालिए, कोइलावास नाका पुनः ऐतिहासिक व्यापारिक केन्द्रको रूपमा जीवित हुन सक्छ । २०२५ सालमा कोइलावास–देउखुरी–लमही कच्ची सडकले जोडिएको थियो । तर, कोइलावास पुग्न लमहीबाट डाँडाहरू काटेर जानुपथ्र्यो, जसले यात्रा सजिलो नभए पनि व्यापार र आवागमनमा बाधा पुर्याउँथ्यो । कच्ची सडक भएको बेला पनि व्यापारीहरू राँगा, घोडा र खच्चडमा आवश्यक सामान बोक्दै यहाँ व्यापार गर्न आउने गर्दथे ।
गढवा गाउँपालिका–८, कोइलावास नाकाबाहेक यस वडामा अन्य पनि भारतसँग जोडिएका साना सीमा नाका रहेका छन् । यी नाकाहरूले सीमापार व्यापारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । यहाँबाट दैनिक रूपमा उपभोग्य सामग्री, कृषि उत्पादन, र कहिलेकाहीँ बहुमूल्य वस्तुहरू तस्करी हुने प्रवृत्ति समेत देखिन्छ । २०४०–५० सालतिर पूर्व–पश्चिम राजमार्गको विस्तारसँगै कोइलावास नाकासम्म सडक पहुँचमा सुधार भयो । यसले आवागमन र व्यापारलाई सरल बनायो र यातायातको लागत कम गर्यो ।
सडक सुधार भए पनि सीमाको खुलापनले अवैध कारोबार र तस्करीको चुनौतीलाई बढाएको छ । भारतसँगको खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै मदिरा, खाद्यान्न र कहिलेकाहीँ बहुमूल्य धातुहरूको तस्करी बढ्दै गएको छ । स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायहरूले अनुगमन र नियन्त्रणमा ध्यान दिए पनि भौगोलिक कठिनाइ र सीमा खुलापनले पूर्ण नियन्त्रण कठिन बनाएको छ । कुनै बेला कोइलावास नाका नेपाल बैंक, नेपाल राष्ट्र बैंक, भन्सार कार्यालय, प्रहरी चौकी, सशस्त्र प्रहरी बल र इलाका प्रशासन कार्यालयको उपस्थितिले व्यवस्थित प्रशासनिक केन्द्रको रूपमा परिचित थियो ।
यसले नाका र आसपासको क्षेत्रमा व्यापार, सुरक्षा र प्रशासनिक गतिविधिलाई सहज बनाएको थियो । तर वर्तमानमा प्रशासनिक संरचना केही परिमार्जन भइसकेको छ । अहिले कोइलावासमा केवल प्रहरी चौकी, भन्सार कार्यालय र सशस्त्र प्रहरी बलको उपस्थिति देखिन्छ । नेपाल बैंक, नेपाल राष्ट्र बैंक यस क्षेत्रबाट सारिएका छन् । कोइलावास नाका भारतसँगको खुला सीमाको कारण व्यापारिक मात्र नभई सामाजिक सुरक्षा सम्बन्धी चुनौतीहरूको केन्द्र पनि बनेको छ । यहाँबाट महिला तथा बालबालिकाहरूलाई भारत लगेर बेच्ने प्रयासका घटनाहरू पनि प्रशस्त देखिएका छन् ।
यस्ता घटनाले नाकाको ऐतिहासिक व्यापारिक महत्त्वसँगै सामाजिक जोखिम पनि बढाएको छ । यस्ता जोखिमपूर्ण परिस्थितिहरूमा शान्ति पुनःस्थापना गृह, कोइलावासले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । विगत पाँच वर्षमा यस गृहले १११ जना महिला र बालबालिकाहरूको उद्धार गरेको छ । उद्धारित व्यक्तिहरूलाई असुरक्षा, घरेलु हिंसा वा तस्करीबाट सुरक्षित राख्ने मात्र नभई मनोवैज्ञानिक सहयोग, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र सामाजिक पुनःस्थापना कार्यक्रम पनि प्रदान गरिएको छ ।
स्थानीय प्रशासन, प्रहरी, भन्सार र समुदायसँगको सहकार्यमार्फत शान्ति पुनःस्थापना गृहले जोखिमयुक्त परिस्थितिबाट तत्काल उद्धार गर्न सक्ने व्यवस्था सुनिश्चित गरेको छ । यसले नाका क्षेत्र र आसपासका गाउँमा सामाजिक सुरक्षा र चेतना बढाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ । विश्लेषण गर्दा देखिन्छ कि यस क्षेत्रको भौगोलिक संरचना र सीमाको खुलापनले व्यापारलाई सजिलो बनाउनेसँगै अवैध कारोबारको सम्भावनालाई पनि बढाएको छ । स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायले निगरानी गर्न केही प्रयास गरे पनि चुनौतीपूर्ण भौगोलिक अवस्था र सीमाको खुलापनका कारण पूर्ण नियन्त्रण सम्भव नभएको बताइन्छ ।
यस ऐतिहासिक व्यापारिक मार्गको महत्व मात्र स्थानीय अर्थतन्त्रमा नभई राष्ट्रिय आय र सीमापार सम्बन्धमा पनि देखिन्छ । यदि आधुनिक सडक, सुरक्षा व्यवस्था र व्यापारिक संरचना सुधार गरियो भने कोइलावास नाका पुनः ऐतिहासिक रूपमा व्यस्त र सुरक्षित व्यापारिक केन्द्र बन्न सक्छ । हालको विकासक्रममा कोइलावास नाका केवल ऐतिहासिक व्यापारिक केन्द्र मात्र नभई आधुनिक व्यापारिक गतिविधि र सीमा व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा देखिएको छ । यहाँ आधुनिक सडक, परिवहन साधन र प्रशासनिक निगरानीको सुधारसँगै व्यापारिक गतिविधि अझ व्यवस्थित हुने सम्भावना रहेको छ ।
