आधुनिक जीवनशैलीको प्रभावबाट मुटुलाई जोगाउनु महत्त्वपूर्ण

मुटु केवल शरीरको अंग मात्र होइन, यो जीवनको मुटुको धड्कन हो । जबसम्म मुटु धड्किन्छ, जीवनले आशा, करुणा, प्रेम र कार्यको सम्भावना राख्छ । तर विडम्बना यो छ कि आधुनिक सभ्यताले जीवनलाई सुविधाजनक बनाएको छ, हामी स्वस्थ र सन्तुलित जीवन प्राप्त गर्नमा पछाडि छौं । हाम्रो द्रुत गतिको जीवन, तनाव, अनियमित दिनचर्या, बदलिँदो खाने बानी, शारीरिक निष्क्रियता र बढ्दो मानसिक चिन्ताले मुटुमा यतिधेरै दबाब दिइरहेको छ कि मुटु रोगको जोखिम बढ्दै गइरहेको छ । समाजमा बदलिँदो जीवनशैलीले हाम्रो मुटुलाई गम्भीर चुनौती दिइरहेको छ । यो चिन्ता आज अझ सान्दर्भिक भएको छ ।

हामी हाम्रो वरिपरि धेरै युवाहरूलाई कम उमेरमा उच्च रक्तचाप, मोटोपना, मधुमेह, कोलेस्ट्रोल र मुटुसँग सम्बन्धित समस्याहरूसँग संघर्ष गरिरहेको देख्छौं । प्रश्न मुटु रोग किन बढ्दैछ भन्ने मात्र होइन, हामीले हाम्रो जीवनशैलीलाई मुटुको लागि प्रतिकूल किन बनाएका छौं भन्ने पनि हो । आज, सुविधाले श्रम घटाएको छ । लामो समयसम्म बसेर काम गर्ने, मोबाइल र कम्प्युटरमा निरन्तर सक्रिय रहने, हिँड्ने बानीको कमी, राति अबेरसम्म जागा बस्ने र बिहानको प्राकृतिक लयबाट टाढा रहने जस्ता कुराहरूले शरीरको जैविक प्रणालीलाई असर गर्छ । अर्कोतर्फ, स्वाद र सुविधाको नाममा अत्यधिक नुन, चिनी, बोसो र प्रशोधित खानाको खपत बढ्दै गएको छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि अस्वस्थ आहार, शारीरिक निष्क्रियता, सुर्तीजन्य पदार्थ, मोटोपना, उच्च रक्तचाप, रगतमा चिनीको मात्रा बढेको र बोसोलाई मुटु रोगको प्रमुख जोखिम कारकको रूपमा गणना गर्दछ । तर मुटुको समस्या केवल आहार र व्यायामको कुरा होइन । यो मनको पनि कुरा हो । तनाव, प्रतिस्पर्धा, असन्तुष्टि, क्रोध, ईष्र्या, चिन्ता र उत्कृष्टताको निरन्तर चाहनाले व्यक्ति भित्र निरन्तर मानसिक दबाब सिर्जना गर्छ । भौतिक उपलब्धिहरू बढ्छन्, तर मानसिक शान्ति घट्छ । हामीले हाम्रा घरहरू विस्तार गरेका छौं, तर हाम्रो मन साँघुरो भएको छ, हामीले हाम्रा स्रोतहरू बढाएका छौं, तर हाम्रो सन्तुष्टि कम भएको छ ।

यो आधुनिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो । त्यसकारण, मुटुको उपचार अस्पतालहरूमा मात्र होइन, हाम्रो जीवनशैलीमा पनि पाउनुपर्छ । बिहानको पैदल यात्रा, नियमित व्यायाम, योग, प्राणायाम, ध्यान, पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित आहार, र मदिराबाट पूर्ण परहेज मुटुलाई बचाउने सरल तर अत्यन्त प्रभावकारी तरिकाहरू हुन् । आफ्नो आहारमा प्राकृतिक र पौष्टिक खाना, फलफूल, तरकारी र सम्पूर्ण अन्न समावेश गर्नु र अत्यधिक नुन, चिनी र संतृप्त बोसो सीमित गर्नु आवश्यक छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, उच्च रक्तचाप, मधुमेह र उच्च रक्त बोसोको समयमै उपचारसँगै जीवनशैलीमा यस्ता परिवर्तनहरूले हृदयघात र स्ट्रोकको जोखिम कम गर्न सक्छ ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आवश्यकता भनेको समयमै स्क्रिनिङ हो । मुटु रोग प्रायः अचानक देखा पर्न सक्छ, जबकि वर्षौंदेखि शरीरमा जोखिम कारकहरू विकास भइरहेका छन् । नियमित रक्तचाप, रक्त शर्करा, कोलेस्ट्रोल, तौल, र अन्य चिकित्सा सिफारिस गरिएका परीक्षणहरू उमेर र जोखिमको लागि उचित रूपमा गरिनुपर्छ । छातीको चाप वा दुखाइ, सास फेर्न गाह्रो हुनु, असामान्य पसिना आउनु, चक्कर लाग्नु, वा हात, काँध, ढाड वा बङ्गारामा फैलिने पीडा जस्ता लक्षणहरूलाई साधारण थकानको रूपमा खारेज गर्नु खतरनाक हुन सक्छ । हृदयघातमा समय महत्त्वपूर्ण छ; जीवन बचाउन तुरुन्तै चिकित्सा ध्यान महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ ।

चिकित्सा विज्ञानको पनि यहाँ महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी छ । आज, जब मुटु रोगले समाजको यति ठूलो खण्डलाई असर गरिरहेको छ, हामीलाई थप पहुँचयोग्य, किफायती, प्रारम्भिक पत्ता लगाउने र प्रभावकारी स्वास्थ्य प्रविधिहरू आवश्यक छ । प्रारम्भिक चरणमा मुटुसँग सम्बन्धित जोखिमहरू पहिचान गर्न सक्ने स्क्रिनिङ विधिहरू विकास गर्नुहोस् । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल स्वास्थ्य, रिमोट मेडिसिन, पहिरन योग्य स्वास्थ्य उपकरणहरू, र आधुनिक निदान प्रविधिहरूको प्रयोग आम नागरिकसम्म पुग्नुपर्छ । चिकित्सा अनुसन्धानको लक्ष्य जटिल मुटु रोगको उपचार गर्नु मात्र होइन, रोग विकास हुनु अघि जोखिम पहिचान गर्नु पनि हुनुपर्छ ।

सरकारहरूको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ । मुटुको स्वास्थ्य अस्पताल र विशेषज्ञ डाक्टरहरूमा सीमित हुन सक्दैन । प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूलाई सुदृढ पारेर रक्तचाप, मधुमेह र मुटुको जोखिमको नियमित जाँचलाई विस्तार गर्नुपर्छ । विद्यालय र कलेजहरूमा शारीरिक गतिविधि र पौष्टिक खानालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । शहरहरूमा सुरक्षित हिँडाइ र साइकल चलाउने मार्गहरू बढाउनुपर्छ । सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण, स्वस्थ खानाको छनोटको प्रवद्र्धन, अतिरिक्त नुन र अस्वस्थ बोसो कम गर्ने प्रयास, र वायु प्रदूषण नियन्त्रणलाई व्यापक मुटु स्वास्थ्य नीतिमा समावेश गर्नुपर्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतिहरू, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाहरू र जोखिम कारक नियन्त्रणलाई पनि मुटु रोगको रोकथामको लागि महत्त्वपूर्ण मान्दछ । यसका साथै, सरकारहरूले ‘हृदय स्वास्थ्य नेपाल अभियान’ जस्ता व्यापक जनचेतना कार्यक्रमहरू विचार गर्नुपर्छ, जसमा गाउँदेखि शहरसम्म निःशुल्क वा किफायती मुटु जाँच, रक्तचाप र मधुमेह जाँच, जीवनशैली परामर्श, आपतकालीन मुटु हेरचाहको बारेमा जानकारी, र पुनर्वास सेवाहरू समावेश हुनेछन् । कम्पनीहरू र संस्थाहरूले कर्मचारीहरूको लागि ‘स्वस्थ मुटु’ कार्यक्रमहरू पनि चलाउन सक्छन् । सामाजिक संस्थाहरू, विद्यालयहरू, धार्मिक संस्थाहरू र मिडियाले यसलाई जनआन्दोलनमा रूपान्तरण गर्न सँगै काम गर्न सक्छन् ।

मुटुको स्वास्थ्यको लागि आफ्नो आहारमा सम्पूर्ण अन्न, फलफूल र हरियो तरकारीहरू समावेश गर्नुहोस्

त्यसैले, मुटुको स्वास्थ्यको लागि पौष्टिक आहार खानु महत्त्वपूर्ण छ । आहारले निश्चित रूपमा हाम्रो मुटुको स्वास्थ्यलाई असर गर्छ । पौष्टिक खाना खानु जटिल वा प्रतिबन्धित हुनु पर्दैन । मुख्य कुरा भनेको सन्तुलित आहार सिर्जना गर्नु र यसलाई निरन्तर पालना गर्नु हो । आफ्नो जीवनशैलीमा यी स्वस्थ पोषक तत्वहरू थप्न निश्चित गर्नुहोस् । फाइबर, एन्टिअक्सिडेन्ट, पोटासियम र स्वस्थ बोसोले भरिपूर्ण, यी खानाहरूलाई स्वस्थ जीवनशैलीको हिस्सा बनाउनुहोस्, जसले तपाईंको मुटुलाई पनि स्वस्थ राख्नेछ ।

मुटुको स्वास्थ्यको लागि यी तरकारी र फलफूलहरू समावेश गर्नुहोस्

हाम्रो आहारमा तरकारी र फलफूलहरू आवश्यक छन् । पालुङ्गो र मेथी जस्ता हरियो पातदार तरकारीहरू, गोलभेडा, गाजर, सिमी, ब्रोकाउली, अम्बा, सुन्तला, स्याउ र अन्य मौसमी फलफूलहरूले फाइबर, भिटामिन, खनिज र धेरै बोटबिरुवामा आधारित पोषक तत्वहरू प्रदान गर्दछन् । जुसको सट्टा सम्पूर्ण फलफूल खानु राम्रो हुन्छ किनभने तिनीहरूमा फाइबर हुन्छ र तपाईंलाई लामो समयसम्म पेट भरिपूर्ण राख्छ ।

आफ्नो आहारमा सम्पूर्ण अन्न र दालहरू समावेश गर्नुहोस्

यो ध्यान दिन लायक छ कि, तरकारी र फलफूलहरूको अतिरिक्त, अर्को महत्त्वपूर्ण तत्व सम्पूर्ण अन्न हो । ओट्स, जौ, होल–गहुँको रोटी, ब्राउन राइस, र रागी, ज्वार र बाजरा जस्ता होल–ग्रेनहरू राम्रो विकल्प हुन् किनभने तिनीहरूमा परिष्कृत अन्नहरू भन्दा बढी फाइबर हुन्छ । दाल, चना, किडनी सिमी र काउली जस्ता दालहरू पनि लाभदायक मानिन्छन् किनभने तिनीहरूमा वनस्पति प्रोटीन र फाइबरको मिश्रण हुन्छ, र तिनीहरूलाई सजिलै परम्परागत भारतीय खानामा समावेश गर्न सकिन्छ ।

स्वस्थ बोसोले भरिपूर्ण आहार थप्नुहोस्

आफ्नो आहारमा स्वस्थ बोसो समावेश गर्नु तपाईंको मुटुको लागि फाइदाजनक छ । बदाम र ओखर जस्ता बदामहरू, र फ्ल्याक्ससीड र चिया बीउ जस्ता बीउहरूमा असंतृप्त बोसो र अन्य पोषक तत्वहरू हुन्छन् । माछा खानेहरूका लागि, सार्डिन, साल्मन र म्याकरेल ओमेगा–३ फ्याटी एसिडका राम्रो स्रोत हुन् र सन्तुलित आहारमा समावेश गर्न सकिन्छ ।

आफ्नो मुटुलाई स्वस्थ राख्न यी कुराहरूबाट बच्नुहोस्

विभिन्न प्रकारका खानेकुराहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नुको सट्टा, कुन खानेकुराहरूबाट बच्ने भनेर पनि विचार गर्नु महत्त्वपूर्ण छ । प्रशोधित खाना, गहिरो फ्राइ गरिएको खाना, प्रशोधित मासु, चिनीयुक्त पेय पदार्थ र संतृप्त वा ट्रान्स फ्याटयुक्त खानाहरूको उच्च मात्राले मुटुको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ । अत्यधिक नुनको सेवनले अत्यधिक सोडियम सेवनको कारणले उच्च रक्तचाप निम्त्याउन सक्छ ।

वास्तवमा, मुटुको सुरक्षा गर्नु केवल डाक्टरको जिम्मेवारी होइन, यो सम्पूर्ण समाजको जिम्मेवारी हो । परिवारहरूले आफ्नो आहार र दैनिक दिनचर्या परिवर्तन गर्न सक्छन्, विद्यालयहरूले बालबालिकामा स्वस्थ बानी बसाल्न सक्छन्, कार्यालयहरूले शारीरिक गतिविधिको लागि अवसरहरू प्रदान गर्न सक्छन् र सरकारले स्वस्थ छनौटहरूलाई सजिलो र पहुँचयोग्य बनाउने नीतिहरू बनाउन सक्छन् । यसले हामीलाई हाम्रो जीवनको दिशामा पुनःविचार गर्ने अवसर दिन्छ ।

हामीले बुझ्नुपर्छ कि हाम्रो मुटुलाई स्वस्थ राख्न हामीले चमत्कारको प्रतीक्षा गर्नुपर्दैन

साना, सही निर्णयहरूले ठूलो परिणाम दिन्छन् । आज आधा घण्टा हिँड्नु, आज हाम्रो खाने बानीलाई सामान्य बनाउनु, आज तनाव कम गर्नु, आज धूम्रपान त्याग्नु, आज चेकअप गर्नु, यी साना कदमहरूले भोलि ठूलो संकटलाई रोक्न सक्छ । मुटुको धड्कनले हामीलाई हरेक क्षण सन्देश पठाउँछ, जीवन बहुमूल्य छ, यसलाई असंतुलित जीवनशैलीमा नआउनुहोस् ।

आधुनिकतालाई अँगालो हाल्नुहोस्, तर प्रकृतिसँगको आफ्नो सम्बन्ध नतोड्नुहोस्

सुविधाको आनन्द लिनुहोस्, तर आफ्नो जीवनबाट श्रमलाई नहटाउनुहोस्; सफलता प्राप्त गर्नुहोस्, तर आफ्नो स्वास्थ्यको खर्चमा होइन । आफ्नो मुटुलाई धड्कन नदिनुहोस्, तर यसलाई स्वस्थ, शान्त र खुसी हुन दिनुहोस् । किनभने स्वस्थ मुटु नै स्वस्थ व्यक्ति, स्वस्थ परिवार र स्वस्थ समाजको जग हो ।