जब हिमालय गर्जन्छ र नदीहरू विद्रोही बन्छन्

उच्च हिमाली क्षेत्रमा संरचनात्मक विफलता (जस्तै पहिरो वा हिमस्खलन) अचानक हुँदा त्यसबाट उत्पन्न हुने जलसम्बन्धी प्रभावहरूले राष्ट्रिय सीमानाको वास्ता गर्दैनन् । हिमालयको तीव्र भिरालो भूभागमा, द्रुत गतिमा परिवर्तन भइरहेको हिमनदीको वातावरणले दक्षिण एसियाभरि तल्लो तटीय बस्तीहरू, खेतीयोग्य फाँटहरू र जलसम्बन्धी पूर्वाधारहरूमा तत्काल जोखिम निम्त्याउँछ । उत्तरी नेपालमा भएको अचानकको भौतिक पतन (हिमस्खलन वा पहिरो)ले उच्च पहाडमा हुने (क्रायोस्फेरिक) (हिउँ र बरफसम्बन्धी) परिवर्तनहरूले कसरी सयौं किलोमिटर तल रहेका जनजीवन, जल सुरक्षा र आर्थिक स्थिरतालाई प्रत्यक्ष खतरामा पार्छन् भन्ने कुरा देखाउँछ ।

२६ अगस्टको बिहान ८ः३७ बजे, नेपालको लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र हिमनदीयुक्त पहाडी चुचुरो नजिकै करिब ५,२०० मिटरको उचाइमा रहेको झुन्डिएको हिमनदीको एक विशाल भाग छुट्टिएर खस्यो । काठमाडौंबाट करिब ६० किलोमिटर उत्तरमा नेपाल(तिब्बत सीमा नजिकै रहेको उपत्यकाको सतहमा उक्त विशाल पिण्ड खस्दा ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प बराबरको कम्पन उत्पन्न भयोस यस क्रममा लाखौं घनमिटर बरफ र चट्टान तलको खोँचमा खसेका थिए । प्रारम्भिक रिपोर्टहरूमा उक्त कम्पनलाई ४.४ म्याग्निच्युडको टेक्टोनिक भूकम्प भनी गलत पहिचान गरिएको थियो, तर युएस जियोलोजिकल सर्भेको तथ्याङ्कले ५.२ म्याग्निच्युडको कम्पन चट्टान र बरफ खस्दा उत्पन्न भएको विशाल ऊर्जाका कारण भएको पुष्टि गर्यो ।

घर्षण र गतिजन्य प्रहारले बरफको पिण्डका केही भागलाई तरल अवस्थामा परिणत गर्यो र यसलाई उच्च गतिको ुडेब्रिस फ्लडु (चट्टान र माटो मिसिएको बाढी)मा बदल्यो, जुन लेन्धे खोला, भोटेकोसी र त्रिशूली नदी उपत्यका हुँदै तलतिर बग्यो । यो बाढीको भेल उत्तरी नेपालका सहरहरू हुँदै अघि बढ्यो र पर्वतारोही पर्यटक तथा तीर्थयात्रीहरूका लागि लोकप्रिय क्षेत्रहरूलाई आफ्नो चपेटामा लियो । लेन्धे खोलाको बाढी तल बगेर क्यारोङ साङपो नदीमा मिसियो र यस क्रममा (ग्यारोङ) आन्तरिक बन्दरगाहलाई ध्वस्त बनायोस यो बन्दरगाह कैलाश मानसरोवर जाने क्रममा चीन प्रवेश गर्ने हजारौं भारतीय तीर्थयात्रीहरूका लागि एक महत्त्वपूर्ण पारवहन विन्दु थियो । बाढीको लहर ४५ किलोमिटरभन्दा बढी तलसम्म पुग्यो, ३० मिनेटभित्रै ९ मिटरसम्मको उचाइमा उर्लियो र नदी किनारका फाँट तथा बस्तीहरूलाई द्रुत गतिमा डुबायो ।

बाढीको भेल नदी किनारका सहरहरू हुँदै अघि बढ्यो, दसभन्दा बढी जलविद्युत आयोजनाहरू (जसमा नेपालको निर्माणाधीन सबैभन्दा ठूलो ुमाथिल्लो त्रिशूली १ आयोजना पनि समावेश थियो) ध्वस्त बनायो र ५० किलोमिटरभन्दा बढी राजमार्ग तथा ३० वटा पुलहरू बगायो वा क्षति पु¥यायो । प्रभावित मुख्य क्षेत्रहरूमा रसुवा जिल्ला, तिमुरे, स्याफ्रुबेसी, नुवाकोट, धादिङ, भोटेकोसी-त्रिशूली नदी कोरिडोर र तिब्बततर्फको ग्यारोङ बन्दरगाह समावेश थिए । विपद्को मात्राले स्थानीय बासिन्दा, कामदार र यात्रुहरूलाई गम्भीर असर पारेको छ । पछिल्लो आधिकारिक तथ्याङ्कले नेपालमा अचानक आएको बाढीपछि ५३८ जनाको मृत्यु भएको पुष्टि गरेको छ भने एक हजार ५०० भन्दा बढी मानिसहरू बेपत्ता भएका छन्, जसमा सयौं विदेशी नागरिक र पर्यटकहरू पनि छन् जो काम गर्न, गाइडहरूसँग पदयात्रा गर्न वा पवित्र स्थलहरूको तीर्थयात्रा गर्न यस क्षेत्रमा आएका थिए ।

८५ सुरक्षाकर्मीहरू बेपत्ता छन् भने नेपाली सेनाले गरेको उद्धार कार्यले ३५० जलविद्युत् कामदारहरूलाई कठिन मौसमी अवस्थाबाट सफलतापूर्वक बाहिर निकालेको छ भने त्रिशुली ३ए परियोजनाका थप १०० कामदारहरूलाई उद्धार गर्ने प्रयास जारी छ । गम्भीर भूभाग र मौसमी अवरोधका कारण उद्धार हेलिकप्टरहरूले अवतरण चुनौतीहरूको सामना गरे । आपतकालीन चिकित्सा टोली, स्थानीय अधिकारीहरू र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले जमिन प्रतिक्रिया कार्यहरू परिचालन गरे । पानीको स्तर अनुगमन गरिएको, यात्रा प्रतिबन्धहरू स्थापित गरिएको र नदी किनारका बासिन्दाहरू सुरक्षित स्थानहरूमा सरेकाले तल्लो तटीय समुदायहरू उच्च सतर्कतामा रहे । भारतले कूटनीतिक समन्वय, मानवीय सहायता, तल्लो तटीय नदी अनुगमन, खोज र उद्धार कार्य, आपतकालीन आपूर्ति र फसेका नागरिकहरूलाई सहयोग प्रदान गरेको छ ।

चीन–नेपाल सीमा नजिकै बढ्दो अवरोध ताल बनेकाले स्थिति अनिश्चित रह्यो, जसले गर्दा यसको किनार फुट्न सक्छ र दोस्रो बाढी आउन सक्छ भन्ने डर बढ्यो । यो घटनाले क्लासिक क्यास्केडिङ प्रकोपलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, जहाँ क्रायोस्फियरमा उच्च प्रारम्भिक भौतिक ट्रिगरले माध्यमिक वातावरणीय प्रभावहरूको श्रृंखला सुरु गर्दछ । क्रायोस्फियरमा हिमनदीको पतनबाट सुरु भएको कुरा द्रुत गतिमा सर्दै गर्दा कमजोर ढलानहरूमा बरफ र चट्टानहरू नदीका नालाहरूमा प्रवेश गर्नु अघि फोहोर जम्मा भयो । सामग्रीले निरन्तर पग्लिँदै नदीको प्रवाहलाई अवरुद्ध गर्यो, पानी, हिलो र चट्टानको अचानक वृद्धि उत्पन्न गर्यो जुन तलतिर बग्यो, पुलहरू, सडकहरू र ऊर्जा पूर्वाधारहरू नष्ट गर्यो र जनसंख्यालाई विस्थापित गर्यो । विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् कि त्यस्ता घटनाहरूले स्थायी विरासत प्रभावहरू छोड्न सक्छन् ।

हिमनदीहरू र पहिरोहरूले नदी उपत्यकाहरूमा खुकुलो तलछटको ठूलो भण्डार छोड्छन्, तलछट बमको रूपमा काम गर्दछ जसले भविष्यमा मनसुन वर्षा, पहिरो, वा दोस्रो बाढीबाट सजिलै परिचालन हुने खुकुलो सामग्री प्रदान गर्दछ । प्रारम्भिक खतराले भौतिक परिदृश्यलाई मौलिक रूपमा परिवर्तन गर्दछ जसले पछिल्ला घटनाहरूको जोखिम बढाउँछ । हिमालय शृङ्खलाभरि एकपछि अर्को गर्दै शृङ्खलाबद्ध विपद्का घटनाहरू बारम्बार घटिरहेका छन् । सन् २०२१ को फेब्रुअरीमा, उत्तराखण्डको चमोली जिल्लामा रहेको रोन्टी चुचुरोबाट २ करोड ७० लाख घनमिटर बराबरको विशाल चट्टान र हिउँको हिमपहिरो खस्यो, जुन रोन्टी गाड, ऋषिगंगा र धौलीगंगा उपत्यका हुँदै तीव्र गतिमा अघि बढ्यो । यसले २० मिटरभन्दा ठूला चट्टानहरू बगाएर ल्यायो, २२० मिटर उचाइसम्मका उपत्यकाका भित्ताहरूलाई खोतलेर क्षति पुर्यायो, २०० भन्दा बढी मानिसहरूको ज्यान लियो वा बेपत्ता बनायो र दुईवटा जलविद्युत आयोजनाहरूमा गम्भीर क्षति पुर्यायो ।

सन् २०२३ को अक्टोबरमा, सिक्किमको दक्षिण ल्होनाक तालको मोरेन बाँध (हिमनदीजन्य पदार्थले बनेको बाँध) फुट्नमा हिउँ र चट्टानको पहिरोले भूमिका खेल्यो, जसले टिस्टा नदी बेसिनमा बाढी ल्यायोस यसबाट मानिसहरूको मृत्यु भयो, पुलहरू ध्वस्त भए र ऊर्जासम्बन्धी संरचनाहरूमा क्षति पुग्यो । सन् २०२४ मा, नेपालको थामे उपत्यकामा हिमनदी तालमाथिबाट खसेको विशाल चट्टानको पहिरोले बाढी निम्त्यायो, जसले थामे गाउँलाई तहसनहस बनायो र मलबेलाई ८० किलोमिटर तलसम्म बगाएर लग्यो । इन्टरनेसनल सेन्टर फर इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट ९क्ष्ऋक्ष्ःइम्० को तथ्याङ्कले देखाउँछ कि हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् र सन् २००० यता हिउँको क्षति हुने दर दोब्बर भएको छ । सन् १९९० देखि २०२० को बीचमा, यस क्षेत्रका हिमनदीहरूले आफ्नो कुल क्षेत्रफलको करिब १२ प्रतिशत र अनुमानित हिउँको आयतनको ९ प्रतिशत हिस्सा गुमाएका छन्स सबैभन्दा सानो आकारका हिमनदीहरूमा यो क्षति अझ बढी देखिएको छ ।

यस्तो क्षति मुख्यतया सिन्धु, गङ्गा र ब्रह्मपुत्र नदी बेसिनहरूमा केन्द्रित छ, जहाँ यस क्षेत्रका ७४ प्रतिशतभन्दा बढी हिमनदीहरू अवस्थित छन् । भिरालो भू(भाग, साँघुरा उपत्यकाहरू, अस्थिर भूगर्भ, तीव्र बहाव भएका नदीहरू, अव्यवस्थित बसोबास र कमजोर भूधरातललाई ध्यान नदिई निर्माण गरिएका पूर्वाधारहरूले समग्र जोखिमलाई अझ बढाएका छन् । भोटेकोसी, सतलज र ब्रह्मपुत्रजस्ता प्रमुख नदीहरू तिब्बती पठारबाट उत्पत्ति भई अन्तर्राष्ट्रिय सीमा पार गरेर बग्ने भएकाले, माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा उत्पन्न हुने जोखिमले तल्लो तटीय क्षेत्रका राज्यहरूलाई प्रत्यक्ष असर पार्छ । सन् २०१६ को जुलाईमा भोटेकोसीमा आएको ठूलो बाढीले नेपालको तातोपानी क्षेत्र र अरनिको राजमार्गमा क्षति पुर्याएको थियो ।

विगतका घटनाहरूले सीमापार सम्बन्धलाई प्रस्ट पार्छन्, सन् २००० मा तिब्बतमा पहिरोले बनेको बाँध फुट्दा अरुणाचल प्रदेशको सियाङ उपत्यकामा ठूलो बाढी आएको थियो, जबकि सन् २००५ मा तिब्बतमा ताल फुट्दा हिमाचल प्रदेशको सतलज उपत्यकामा व्यापक क्षति पुगेको थियो । गाद थुप्रिने प्रक्रिया र नदीको बहावमा आउने आकस्मिक परिवर्तनले बाढीको जोखिमलाई अझ बढाउँछन्स सन् २००८ मा कोसी नदीले तटबन्ध भत्काएर बिहारमा आफ्नो पुरानो बहाव क्षेत्रतर्फ बाटो परिवर्तन गरेको घटना यसको उदाहरण हो । भारतको तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने नदीका होचा समथर भूभागहरू माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा हुने उथलपुथल वा परिवर्तनबाट बढी प्रभावित हुने गर्छन् । बिहारको कुल भूभागको करिब ७३ प्रतिशत हिस्सा नेपालबाट उत्पत्ति हुने नदीहरू (जस्तै कोसी, गण्डक, बागमती, बुढी गण्डक र महानन्दा)को बाढी–मैदान क्षेत्रभित्र पर्दछ । बिहारको संवेदनशील नदी(पारिस्थितिक प्रणाली पग्लँदै गरेका हिमनदी, अस्थिर तालतलैया र छोटो समयमा हुने भारी वर्षाका कारण बनेको भूबनोटमा अवस्थित छ ।

बिहारका जोखिमपूर्ण जिल्लाहरूमा पश्चिम चम्पारण, पूर्व चम्पारण, गोपालगन्ज, सारण, मुजफ्फरपुर, वैशाली, सीतामढी र शिवहर पर्दछन् भने, पहाडी क्षेत्रमा आउने बाढीका कारण उत्तर प्रदेशका तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने महाराजगन्ज र कुशीनगरजस्ता जिल्लाहरू पनि उच्च सतर्कताको अवस्थामा रहन्छन् । क्रायोस्फेरिक विज्ञानमा प्रगति भए तापनि, हिमालयभरि गरिएको अनुसन्धानले कठिन भूभाग, सीमित अवलोकन पूर्वाधार र जटिल जलवायु प्रभावहरूको कारण भौतिक चुनौतीहरूको सामना गर्दछ । क्रायोस्फेयरले मानक जलवायु मोडेलहरूलाई चुनौती दिने जटिल क्षेत्रीय विसंगतिहरू प्रदर्शन गर्दछ, र साना वा टाढाका हिमनदीहरूको लागि क्षेत्र–आधारित र रिमोट सेन्सिङ डेटामा खाडलहरूले सही भविष्यवाणीहरूलाई सीमित गर्दछ । ठाडो भूभाग, साँघुरो उपत्यका, अस्थिर भूविज्ञान, हिमनदी र हिउँ, ऊर्जावान नदीहरूको साँघुरो उपत्यका र छरिएका अनियोजित बस्तीहरू र स्थानीय कमजोर भूभूगोललाई ध्यानमा नराख्ने सडक, सुरुङ र बाँधजस्ता पूर्वाधार विकासको संयोजनले हिमालयलाई प्रकोपहरूको जोखिममा पारिरहेको छ ।

वैज्ञानिक जानकारीमा खाडल धेरै महत्वपूर्ण क्षेत्रहरूमा कायम छन्

हिमनदी र जलवायु गतिशीलतास् हिमनदी मोडेलिङमा सीमित क्षेत्र अवलोकन र अनिश्चितताहरूले जलविज्ञान प्रभावहरू बुझ्ने प्रगतिमा बाधा पुर्याउँछन्, जबकि उच्च जोखिमयुक्त हिमनदी ताल विस्फोट बाढीको लागि भविष्यवाणी गर्ने अनुगमन प्रणालीहरू अपर्याप्त रहन्छन् । पानी सुरक्षा र कृषिस् हिउँको थुप्रो गिरावट, मौसमी पानी उपलब्धता र ग्रामीण कृषि जीविकोपार्जन बीचको अन्तरक्रियाको बारेमा अनुसन्धान सीमित रहन्छ । पारिस्थितिक प्रणाली सेवाहरूस् क्षेत्रीय नदी बेसिन भित्रका हिमनदीयुक्त तालहरूको जैविक विविधता र पारिस्थितिक कार्यहरूको बारेमा जानकारी अझै पनि कम छ । पूर्वाधार मूल्याङ्कनस् हिमनदीले भरिएका उपत्यकाहरूमा जलविद्युत परियोजनाहरू, सडकहरू र बस्तीहरूको लागि जोखिम मूल्याङ्कन अपूर्ण छ ।

विशेषगरी हिमनदी पग्लने दरहरूमा स्थानीयकृत एरोसोल निक्षेपण प्रभावहरूको बारेमा । शासन र सहकार्यस् जलस्रोत व्यवस्थापनका लागि स्थानीय रणनीतिहरू कम प्रयोगमा छन्, जबकि सीमापार भौतिक, पारिस्थितिक र सामाजिक(आर्थिक आयामहरूलाई जोड्ने सहयोगी ढाँचाहरू अनुपस्थित छन् । साझा नदी बेसिन र मानव बस्तीहरूलाई बढ्दो पहाडी जोखिमबाट जोगाउन, दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूले व्यापक दीर्घकालीन लचिलोपन रणनीतिहरू अपनाउनुपर्छ । बहुजोखिम पूर्व चेतावनी प्रणालीस् प्रारम्भिक चेतावनी प्रोटोकलहरूले एकल(चर अनुगमनबाट मौसम विज्ञान, जलविज्ञान, भूकम्प विज्ञान, उपग्रह, नदी निर्वहन, र हिमनदी पग्लने डेटालाई सामुदायिक अनुगमनसँगै संयोजन गर्ने एकीकृत प्रणालीहरूमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ ।

संवेदनशीलता क्षेत्रीकरण र भूमि प्रयोग योजनास् बहुजोखिम संवेदनशीलता क्षेत्रीकरण कार्यान्वयनले भूभागलाई विकास, नियन्त्रित र प्रतिबन्धित क्षेत्रहरूमा वर्गीकृत गर्न, बाढी मैदानहरू, अस्थिर ढलानहरू, र भग्नावशेष प्रवाह च्यानलहरूमा निर्माण रोक्न ढलान स्थिरता, भूकम्पीयता र जलवायुमा वास्तविक–समय डेटा एकीकृत गर्दछ । लचिलो पूर्वाधार मापदण्डहरूस् राजमार्गहरू, पुलहरू, सुरुङहरू, र ऊर्जा सुविधाहरूलाई अद्यावधिक जोखिम नक्साहरू, ढलान स्थिरता मूल्याङ्कनहरू, र भग्नावशेष प्रवाह मोडेलिङ आवश्यक पर्दछ । हिमालयमा जलविद्युत विकासको आवश्यकतामा व्यापक जलवायु मूल्याङ्कन आवश्यक छ र तिनीहरूले हिमनदी ताल विस्फोट जोखिमहरूको लागि लेखाजोखा गर्नुपर्छ, उल्लेख गर्दै कि नेपालमा बाढीले देशको ८ प्रतिशतसम्म बिजुली आपूर्ति गर्ने प्लान्टहरूलाई क्षति पुर्याएको छ । सुरुङ निर्माण सामान्यभन्दा भूगर्भ–विशिष्ट हुनुपर्छ, जबकि रेल सञ्जालहरूलाई एकीकृत गर्नाले सतह अवरोध कम गर्दै उच्च वहन क्षमता प्रदान गर्दछ ।

पारिस्थितिक प्रणालीमा आधारित अनुकूलनस् चट्टान, माटो र घाँसको मैदानको साथ नदी किनारको जैविक इन्जिनियरिङको प्रयोगले क्षरण कम गर्छ र बस्तीहरूलाई सुरक्षित राख्छ । नेपालमा हरित जलवायु कोषद्वारा वित्त पोषित परियोजनाहरूले लागत–प्रभावी, स्थानीय रूपमा स्रोत गरिएका समाधानहरू प्रदर्शन गर्दै १५० भन्दा बढी स्थिरीकरण संरचनाहरू निर्माण गरेका छन् । सीमापार डेटा साझेदारीस् खण्डित खुला पहुँच भण्डारहरू र संस्थागत अवरोधहरू पार गर्न भारत, नेपाल, भुटान र चीन बीच नदीको स्तर, वर्षा तीव्रता, हिमनदी अवलोकन, उपग्रह जानकारी, र बाढी चेतावनीको लागि औपचारिक डेटा साझेदारी संयन्त्र स्थापना गर्न आवश्यक छ । सामुदायिक सशक्तिकरण, पहाडी समुदायहरूलाई वास्तविक–समय डेटा र स्थानीय लचिलोपन निर्माण गर्न प्रविधि प्रयोग, स्थानीय जोखिम नक्साङ्कन, सुरक्षित क्षेत्रहरू पहिचान, आपतकालीन सञ्चार, खोज र उद्धार, निकासी, र प्राथमिक उपचारमा प्रशिक्षित गर्नुपर्छ ।

बेसिनमा आधारित शासनस् संस्थागत शासन प्रशासनिक सीमाहरूबाट टाढा सरेर नदी बेसिन र जलाधार अनुसार कडाइका साथ योजना बनाउनुपर्छ, प्रमाण–आधारित निर्णयहरू सुनिश्चित गर्दै, भवन संहिताको कडाइका साथ कार्यान्वयन, र स्थानीय सांस्कृतिक ज्ञानको एकीकरण । ऋषिगंगा, धराली र नेपालमा हालैका घटनाहरूले दीर्घकालीन लचिलोपन निर्माण गर्नु आवश्यक छ भन्ने स्पष्ट चेतावनी दिन्छन् । समतल क्षेत्रमा नदीको बहाव व्यवस्थापनमा ध्यान केन्द्रित गर्दै, नीतिगत दृष्टिकोण उच्च पहाड, हिमनदी र बरफका च्यानलहरूतर्फ पनि माथितिर सर्नु पर्छ । जलाधारको माथिल्लो भागमा हुने भौतिक प्रक्रियाहरू बुझ्नु नै तल रहेका हिमालयन नदी बेसिनहरूमा जनजीवन, पूर्वाधार र जलस्रोतको संरक्षणका लागि आधारभूत आवश्यकता हो ।