विश्व रेबिज दिवस २०२६ : विषयवस्तु, महत्व र रेबिज रोकथाम

रेबिज एक घातक रोग हो, तर यो रोकथाम गर्न सकिन्छ । यो एक भाइरल रोग हो जसको खोपद्वारा उपचार गर्न सकिन्छ र धेरै देशहरूमा यो प्रचलित छ । मानिसहरूमा रेबिज मृत्युको एक मात्र कारण कुकुरहरू हुन् । रेबिज संक्रमित जनावरको टोकाइ वा खरोचले आरएबीभी संक्रमण निम्त्याउन सक्छ, जसले स्नायु क्षति निम्त्याउन सक्छ जुन उपचार नगरिएमा घातक हुन सक्छ! संक्रमण भएको केही समयपछि रोग लगाइयो भने रेबिज खोप रोक्न सकिन्छ । २०२६ को विषयवस्तु, ‘सँगै बलियो’ ।

रेबिज एक जीवन–धम्की दिने भाइरल रोग हो जसले मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीलाई असर गर्छ । यो संक्रमित जनावरहरूको र्‍यालबाट फैलिन्छ, सामान्यतया कुकुरले टोकेपछि, र लक्षणहरू देखा परेपछि लगभग सधैं घातक हुन्छ । यद्यपि, सम्पर्कमा आएपछि समयमै खोप लगाएर यसलाई पूर्ण रूपमा रोकथाम गर्न सकिन्छ । प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर २८ मा मनाइने विश्व रेबिज दिवसले रेबिज रोकथाम, घरपालुवा जनावरहरूको जिम्मेवार खोप र जनावरको टोकाइपछि तुरुन्तै चिकित्सा हेरचाह खोज्नुको महत्त्वको बारेमा जागरूकता जगाउँछ । यो दिन पहिलो सफल रेबिज खोप विकास गर्ने लुइस पाश्चरको पुण्यतिथि पनि हो ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ), जीएआरसी र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य एजेन्सीहरू विश्व रेबिज दिवस मनाउन एकजुट छन् । यस दिन, तपाईंले सामाजिक सञ्जालमा रेबिजसँग सम्बन्धित पोस्टहरू देख्न सक्नुहुन्छ, जसले यस घातक, निको नहुने रोगको बारेमा जानकारी प्रदान गर्दछ । विश्व रेबिज दिवस पनि कार्यको दिन हो । यसले व्यापक कुकुर खोपलाई प्रवद्र्धन गर्न एक महत्त्वपूर्ण प्लेटफर्मको रूपमा काम गर्दछ । मानिसहरूमा ९९ प्रतिशतभन्दा बढी रेबिज मृत्यु कुकुरको टोकाइबाट हुने भएकोले, यो दिनले रोकथामको लागि सबैभन्दा प्रभावकारी र लागत–प्रभावी रणनीतिलाई हाइलाइट गर्दछ, कुकुर जनसंख्याको कम्तिमा ७० प्रतिशत खोप लगाउने ।

रेबिजविरुद्धको अभियानले सबै समुदायका मानिसहरूका लागि किफायती र समयमै पोस्ट–एक्सपोजर प्रोफिलेक्सिस (पीइपी)मा सुधारिएको पहुँच सुनिश्चित गर्नमा पनि जोड दिन्छ, विशेष गरी कम आय भएका देशहरूमा जहाँ रोगको बोझ सबैभन्दा बढी छ । यस उत्सवले पशु चिकित्सक, डाक्टर, जनस्वास्थ्य अधिकारीहरू र पशु कल्याण संस्थाहरूलाई समन्वित रणनीतिहरूमा सहकार्य गर्न एकसाथ ल्याउँछ, यो स्वीकार गर्दै कि मानिस र जनावरहरूको स्वास्थ्य एकअर्कासँग गाँसिएको छ । विश्व रेबिज दिवस केवल जागरूकता बढाउने बारेमा मात्र होइन, यो एक विश्वव्यापी आन्दोलन हो जसले कुकुरको टोकाइबाट हुने रेबिजबाट हुने मानव मृत्युलाई हटाउन र महत्वाकांक्षी ‘शून्य बाइ ३०’ लक्ष्य हासिल गर्न साझा अभियानमा साझेदारहरू र समुदायहरूलाई एकताबद्ध गर्दछ ।

विश्व रेबिज दिवस किन महत्त्वपूर्ण छ ?

डा.लुइस पाश्चरले १८८५ मा पहिलो रेबिज खोप विकास गरेका थिए । चिकित्सा क्षेत्रमा उनको योगदानलाई विशेषगरी विश्व रेबिज दिवसमा सम्झिन्छ । त्यसैले ग्लोबल एलायन्स फर रेबिज कन्ट्रोलले पाश्चरको विरासतलाई सम्मान गर्न २००८ मा यस दिनको मिति सेप्टेम्बर ८ बाट सेप्टेम्बर २८ मा परिवर्तन गरेको थियो । पहिलो खोप जोसेफ मेस्टर नामक ९ वर्षीय केटालाई दिइएको थियो, जसलाई पागल कुकुरले गम्भीर रूपमा टोकेको थियो । डा. पाश्चरले खोपको धेरै मात्रा दिए, अन्ततः बच्चाको ज्यान बचाए । यसले प्रमाणित गर्यो कि प्रारम्भिक पहिचान र उचित हेरचाह मार्फत रेबिजलाई रोक्न सकिन्छ । विश्व रेबिज दिवसमा, स्वास्थ्यकर्मीहरू, सरकारी निकायहरू, विद्यालयहरू र अस्पतालहरू यो घातक रोगसँग लड्ने एक मात्र तरिका रोकथाम हो भन्ने चेतना जगाउन एकसाथ आउँछन् ।

रेबिजले मानिसहरूलाई कसरी संक्रमित गर्छ ?

रेबिजबाट संक्रमित व्यक्ति संक्रमित जनावरको र्‍यालबाट शरीरमा प्रवेश गर्दा संक्रमित हुन्छ, प्रायः टोकेपछि । संक्रमित ¥याल खुला घाउ वा आँखा, नाक वा मुखको सम्पर्कमा आएमा पनि यो फैलिन सक्छ, यद्यपि यो दुर्लभ छ । शरीरमा एक पटक प्रवेश गरेपछि, भाइरस स्नायुहरू हुँदै मस्तिष्कमा जान्छ, जहाँ यसले गम्भीर सूजन निम्त्याउँछ । यदि संक्रमण पछि तुरुन्तै उपचार गरिएन भने, रेबिज लगभग सधैं घातक हुन्छ । घाउ तुरुन्तै धुनु र संक्रमणपछि तुरुन्तै खोप लगाउनाले संक्रमण बढ्नबाट रोक्न सकिन्छ । रेबिज संक्रमित स्तनधारी जनावरहरूको टोकाइ वा ¥यालबाट फैलिन सक्छ । रेबिज सार्ने सामान्य जनावरहरूमा समावेश छन्, कुकुर, बिरालो, चमेरो, बाँदर, गाईवस्तु, घोडा, बाख्रा र भेडाहरू (यदि तिनीहरू संक्रमित भए, यद्यपि यो कम सामान्य छ) ।

कुकुरले टोकेपछिका पाँच सामान्य भ्रम र तिनका सत्यहरू – सामाजिक सञ्जालको युगमा, जहाँ एक क्लिकमै सबै कुराको सत्यता बाहिर आउँछ, रेबिजसँग सम्बन्धित केही हल्लाहरू अझै जीवित छन् ।

१. भ्रम – हरेक कुकुरको टोकाइलाई खोप आवश्यक पर्दैन ।

टोकिएको वा खरोचको गम्भीरता र सम्पर्कको प्रकारमा निर्भर गर्दै, रेबिज रोक्न खोप आवश्यक पर्न सक्छ । त्यसैले, आफ्नै निर्णय लिनुको सट्टा, तपाईंले सकेसम्म चाँडो डाक्टर वा स्वास्थ्य केन्द्रलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ ।

२. भ्रम – यदि घाउ सानो छ भने, रेबिजको कुनै जोखिम हुँदैन ।

घाउ सानो हुनुको अर्थ रेबिजको जोखिम पूर्ण रूपमा हटेको होइन । टोकाइको अतिरिक्त, संक्रमित जनावरको र्‍यालसँग खरोंच वा खुला घाउको सम्पर्क पनि एक महत्त्वपूर्ण जोखिम कारक हुन सक्छ । स्वास्थ्य सेवा पेशेवरद्वारा एक्सपोजरको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ।

३. भ्रम – घाउमा खुर्सानी, तेल, वा अन्य घरेलु उपचार लगाउनु फाइदाजनक छ ।

घाउमा खुर्सानी, तेल, माटो, वा अन्य पदार्थ लगाउनाले रेबिजबाट बच्न सक्दैन । बरु, पहिलो चरण भनेको टोकेको वा खरोंच भएको ठाउँलाई तुरुन्तै साबुन र बग्ने पानीले राम्ररी धुनु हो । यस पछि, चिकित्सा सल्लाह आवश्यक छ ।

४. भ्रम – रेबिजविरुद्धको सुई लगाएपछि कुनै जोखिम हुँदैन ।

खोप रेबिज रोकथामको एक महत्त्वपूर्ण भाग भएतापनि, तपाईंको डाक्टरले तोकेको पूर्ण पोस्ट–एक्सपोजर प्रोफिलेक्सिस (पीईपी)पूरा गर्न आवश्यक हुन सक्छ । केही गम्भीर जोखिमहरूको लागि खोपसँगै रेबिज इम्युनोग्लोबुलिन आवश्यक पर्न सक्छ । यो निर्णय तपाईंको डाक्टरले लिनुहुन्छ ।

५. भ्रम – यदि कुकुर स्वस्थ देखिन्छ भने, कुनै पनि सुई आवश्यक पर्दैन । जनावरको उपस्थितिको आधारमा मात्र रेबिजको जोखिम छ कि छैन भनेर निर्धारण गर्न सुरक्षित छैन । टोकेको अवस्थामा, चिकित्सा मूल्याङ्कन आवश्यक छ । तपाईंको डाक्टरले आवश्यकता अनुसार जनावरको लागि खोप, अन्य उपचार र निगरानी उपायहरू सिफारिस गर्न सक्छन् ।

रेबिज कसरी रोक्ने ?

सम्पर्कमा आउनुभन्दा अगाडि वा तुरुन्तै पछि सही कदम चाल्दा रेबिजबाट लगभग १०० प्रतिशत बच्न सकिन्छ । जोखिम कम गर्ने केही प्रभावकारी तरिकाहरू हुन्,

घरपालुवा जनावरहरूलाई नियमित रूपमा खोप लगाउनुहोस् – कुकुर, बिरालो र अन्य घरपालुवा जनावरहरूलाई नियमित रूपमा रेबिज विरुद्ध खोप लगाइएको सुनिश्चित गर्नुहोस् ।

आवारा वा जंगली जनावरहरूसँगको सम्पर्कबाट बच्नुहोस् – बिरामी, आक्रामक वा असामान्य व्यवहार प्रदर्शन गर्ने जनावरहरूलाई खुवाउने, छुन वा नजिक नजानुहोस् ।

जनावरहरूको वरिपरि बच्चाहरूको निरीक्षण गर्नुहोस् – बच्चाहरूलाई अपरिचित जनावरहरूलाई उत्तेजित नगर्न वा खेल्न नदिन सिकाउनुहोस् ।

जनावरको टोकाइ वा खरोंच पछि तुरुन्तै धुनुहोस् – कम्तिमा १५ मिनेटको लागि साबुन र बग्ने पानीले घाउ राम्ररी सफा गर्नुहोस्, त्यसपछि उपलब्ध भएमा एन्टिसेप्टिक लगाउनुहोस् ।

ढिलाइ नगरी चिकित्सा ध्यान खोज्नुहोस् – कुनै पनि जनावरको टोकाइ, खरोंच, वा ¥यालको सम्पर्क पछि तुरुन्तै स्वास्थ्य केन्द्रमा जानुहोस् पोस्ट–एक्सपोजर प्रोफिलेक्सिस (पीईपी)आवश्यक छ कि छैन भनेर निर्धारण गर्न ।

तपाईंको खोप तालिका पूरा गर्नुहोस् – यदि रेबिज खोप सिफारिस गरिएको छ भने, तपाईंको डाक्टरले तोके अनुसार सबै खुराकहरू प्राप्त गर्नुहोस् ।

उच्च जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूलाई खोप लगाउनुहोस् – पशु चिकित्सक, पशु ह्यान्डलर, प्रयोगशाला कामदार र जनावरहरूसँग बारम्बार सम्पर्कमा आउने अन्य व्यक्तिहरूले रेबिज संक्रमण रोक्न खोपबाट लाभ उठाउन सक्छन् ।

रेबिज खोप कहाँबाट पाउने ?

टोकेपछि वा सम्भावित सम्पर्क पछि रेबिज खोप सकेसम्म चाँडो सुरु गर्नुपर्छ । तपाईंले यो खोप निम्न स्थानहरूमा लिन सक्नुहुन्छ, अस्पताल आपतकालीन विभागहरू, निजी अस्पतालहरू र बहुविशेष अस्पतालहरू, संक्रामक रोग वा खोप क्लिनिकहरू । गम्भीर टोकाइको अवस्थामा, रेबिज खोपको अतिरिक्त रेबिज इम्युनोग्लोबुलिन (आरआइजी)को उपचार समावेश गर्न सकिन्छ । डाक्टरले टोकाइको प्रकारको मूल्याङ्कन गर्नेछन् र उपयुक्त उपचार सिफारिस गर्नेछन् । रेबिजको सम्पर्क पछि खोप आवश्यक छ कि छैन भनेर निर्धारण गर्न घाउलाई तुरुन्तै साबुन र बग्ने पानीले कम्तिमा १५ मिनेट धुनुहोस् र सकेसम्म चाँडो चिकित्सा ध्यान खोज्नुहोस् ।

लक्षणहरू देखा पर्न नपर्खनुहोस् । लक्षणहरू देखा परेपछि रेबिज लगभग सधैं घातक हुन्छ, तर समयमै उपचारले प्रभावकारी रूपमा रोगलाई रोक्न सक्छ । तसर्थ, रेबिज हुने उच्च जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूले यो रोगबाट बच्न रेबिज खोप लगाउनुपर्छ । आफ्नो घरपालुवा जनावरलाई रेबिजविरुद्ध खोप लगाउनु पनि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ । यदि तपाईंलाई कुनै जनावरले टोकेको छ भने चिकित्सकीय ध्यान खोज्नुहोस् र तुरुन्तै चिकित्सा सहायता लिनुहोस् । विश्व रेबिज दिवसले रेबिज एक विनाशकारी रोग हो भन्ने कुराको सम्झना गराउँछ, र जागरूकतासँगै रोकथामले यसलाई उन्मूलन गर्न धेरै मद्दत गर्न सक्छ । रेबिजको बारेमा जागरूकता फैलाउनुहोस्, रेबिज उन्मूलन गर्नुहोस्, र जीवन बचाउनुहोस् ।