एक वर्षअघि सडकमा उत्रिएका युवाको भीड केवल एउटा विरोध प्रदर्शनका लागि थिएन । उनीहरूको आक्रोशभित्र व्यवस्था परिवर्तनको चाहना थियो, राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टि थियो र भविष्यप्रतिको एउटा ठूलो अपेक्षा पनि थियो ।
सामाजिक सञ्जालबाट सुरु भएको आवाज सडकसम्म पुग्दा त्यसले देशको राजनीतिक वातावरण नै तरंगीत बनायो । त्यतिबेला जेनजी पुस्ताको एउटै प्रश्न थियो, अब पनि पुरानै ढर्राको राजनीति किन, अवसर खोज्दै विदेशिनुपर्ने बाध्यता किन, भ्रष्टाचार, बेथिति र जवाफदेहिताको अभाव कहिलेसम्म ? युवाहरूको त्यो असन्तुष्टि आन्दोलनमा बदलियो ।
सडकमा नाराबाजी भयो, प्रदर्शन भए, तनाव सिर्जना भयो र राज्य संयन्त्रमाथि नै गम्भीर प्रश्न उठे । आन्दोलनले देशको राजनीतिक बहसलाई नयाँ मोडमा समेत पुर्यायो । अर्थात नेपालको राजनीति कोर्ष नै फेरियो र विश्वमा नयाँ नजिर स्थापित गरिदियो । तर आज आन्दोलनको एक वर्ष पूरा हुँदै गर्दा प्रश्न फेरि उभिएको छ, जेनजीले आखिर के पाए र के गुमाए ?
परिवर्तनको चाहनाबाट आन्दोलनसम्म
जेनजी पुस्ताले उठाएका प्रश्नहरू अचानक जन्मिएका थिएनन् । लामो समयदेखि राजनीतिप्रतिको वितृष्णा, रोजगारीको अभाव, अवसरको असमानता, भ्रष्टाचार, सार्वजनिक सेवाप्रतिको असन्तुष्टि र नेतृत्वप्रतिको अविश्वास युवापुस्तामा बढ्दै गएको थियो ।
सामाजिक सञ्जाल उनीहरूको अभिव्यक्तिको मुख्य माध्यम बन्यो । फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, एक्सलगायतका प्लेटफर्ममा देखिएका असन्तुष्टि क्रमशः संगठित आवाजमा परिणत भए । जेनजी आन्दोलनको विशेषता नै यही थियो—यसको नेतृत्व परम्परागत राजनीतिक दल वा पुराना संगठनको हातमा थिएन ।
विभिन्न पृष्ठभूमिका युवा एउटै असन्तुष्टिको भावनाले जोडिएका थिए । सडकमा देखिएको त्यो शक्ति राजनीतिक दलहरूका लागि पनि एउटा सन्देश थियो, युवालाई अब केवल चुनावका बेला सम्झेर पुग्दैन ।
जेनजीले के पाए ?
एक वर्षको मूल्यांकन गर्दा सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि युवाको आवाज राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा आउनु हो । यसअघि पनि युवा पुस्ताले विभिन्न विषयमा आवाज उठाउँदै आएको थियो । तर जेनजी आन्दोलनले युवाको असन्तुष्टिलाई राष्ट्रिय राजनीतिक बहसको प्रमुख विषय बनाइदियो ।
राजनीतिक नेतृत्वले युवाको प्रश्न सुन्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो । शासन प्रणाली, सार्वजनिक जवाफदेहीता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र राजनीतिक संस्कारबारे बहस थप तीव्र भयो । त्यसैगरी, आन्दोलनले एउटा पुस्तालाई आफ्नो राजनीतिक शक्ति महसुस गरायो ।
आफूहरू केवल सामाजिक सञ्जालमा टिप्पणी गर्ने पुस्ता नभई सडकमा उत्रिएर राजनीतिक दबाब सिर्जना गर्न सक्ने शक्ति भएको अनुभूति युवाहरूले गरे । यो परिवर्तनको मनोविज्ञान पनि कम महत्वपूर्ण छैन ।
परिवर्तन के भयो ?
यहीँबाट अर्को प्रश्न सुरु हुन्छ । आन्दोलनले उठाएका माग र त्यसपछि भएका राजनीतिक तथा सामाजिक परिवर्तनबीच कति दूरी छ ? जेनजी पुस्ताले चाहेको परिवर्तन केवल नेतृत्व परिवर्तन थिएन ।
उनीहरू शासन गर्ने शैली बदलियोस्, राज्यका संस्थाहरू जिम्मेवार बनून्, भ्रष्टाचार नियन्त्रण होस्, रोजगारीका अवसर सिर्जना होऊन् र सामान्य नागरिकले राज्यबाट सहज सेवा पाओस् भन्ने चाहन्थे । तर एक वर्षपछि पनि यी प्रश्नहरू पूर्ण रूपमा समाधान भएका छैनन् ।
राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन हुँदैमा व्यवस्था परिवर्तन हुँदैन । नीति, संस्था र कार्यशैलीमा परिवर्तन नआएसम्म सडकमा उठेको आवाजको प्रभाव दीर्घकालीन बन्न सक्दैन । त्यसैले जेनजी आन्दोलनको मूल्यांकन गर्दा ‘को सत्तामा आयो ?’ भन्दा पनि ‘सत्ताको चरित्र कति बदलियो ?’ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ ।
जेनजीले के गुमाए ?
हरेक आन्दोलनको मूल्य हुन्छ । जेनजी आन्दोलन पनि त्यसबाट अछुतो रहेन । आन्दोलनका क्रममा युवाहरूले आफ्नो समय, अध्ययन, रोजगारी र व्यक्तिगत जीवनबाट ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्यो ।
तनाव, हिंसा, गिरफ्तारी, घाइते हुने अवस्था तथा भौतिक क्षतिले आन्दोलनमा सहभागी र उनीहरूका परिवारलाई प्रभावित गर्यो । त्यसभन्दा ठूलो क्षति भनेको आशा र अपेक्षाबीचको दूरी हुन सक्छ । आन्दोलनको समयमा परिवर्तन तत्कालै देखिने अपेक्षा थियो ।
तर राज्य र समाज परिवर्तन एउटा लामो प्रक्रिया हो । त्यसैले एक वर्षपछि कतिपय युवामा निराशा देखिनु स्वाभाविक मानिन्छ । ‘हामी सडकमा किन उत्रियौँ ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘हामीले चाहेको परिवर्तन कहाँ पुग्यो ?’ भन्ने प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ ।
आन्दोलनको ऊर्जा कहाँ गयो ?
जेनजी आन्दोलनको अर्को चुनौती यसको संगठनात्मक स्वरूप हो । आन्दोलनको शक्ति नै यसको स्वतन्त्रता थियो तर यही स्वतन्त्रता दीर्घकालीन राजनीतिक कार्यक्रम निर्माण गर्ने क्रममा चुनौती बन्न सक्छ । साझा असन्तुष्टिले हजारौँ युवालाई सडकमा ल्याउन सक्छ ।
तर त्यसलाई संस्थागत परिवर्तनमा बदल्न साझा नीति, नेतृत्व, संगठन र दीर्घकालीन योजना आवश्यक पर्छ । यही ठाउँमा जेनजी पुस्ताले अब आफूलाई प्रमाणित गर्नुपर्नेछ । सडकमा प्रश्न उठाउनु पहिलो चरण थियो । अब ती प्रश्नको उत्तर खोज्ने जिम्मेवारी पनि युवापुस्ताकै काँधमा आएको छ ।
सामाजिक सञ्जालदेखि राज्य सञ्चालनसम्म
जेनजी पुस्ताको प्रभाव सडकमा मात्र सीमित छैन । सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक बहसको शैली नै परिवर्तन गरिदिएको छ । पहिले राजनीतिक दल र सञ्चारमाध्यमले तय गर्ने एजेन्डामा नागरिकले प्रतिक्रिया जनाउँथे ।
अहिले नागरिक आफैँ एजेन्डा निर्माण गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छन् । तर सामाजिक सञ्जालको शक्ति जति ठूलो छ, यसको जोखिम पनि त्यति नै ठूलो छ । भ्रामक सूचना, उत्तेजक सामग्री, अपुष्ट समाचार र भीडको मनोविज्ञानले आन्दोलनलाई गलत दिशातर्फ लैजान सक्छ ।
त्यसैले परिवर्तनको अर्को चरणमा जेनजी पुस्ताका लागि डिजिटल साक्षरता, तथ्यमा आधारित बहस र जिम्मेवार नागरिक सहभागिता पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
अब जेनजीको परीक्षा
एक वर्षपछि जेनजी पुस्तासामु सबैभन्दा ठूलो प्रश्न छ, आन्दोलनलाई उपलब्धिमा कसरी बदल्ने ? परिवर्तनको माग गर्नु सजिलो छ । तर परिवर्तनलाई संस्थागत गर्नु कठिन छ । राजनीतिक नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ, तर आफू पनि वैकल्पिक नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत हुनु अझ आवश्यक छ ।
भ्रष्टाचारको विरोध गर्नु आवश्यक छ, तर पारदर्शी राजनीतिक संस्कार निर्माणमा सहभागी हुनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । जेनजीले राजनीतिलाई अस्वीकार गर्ने कि राजनीतिलाई नयाँ ढंगले परिभाषित गर्ने भन्ने प्रश्न पनि अब उनीहरूकै अगाडि छ ।
यदि युवापुस्ता केवल विरोधमा सीमित भयो भने आन्दोलनको ऊर्जा क्रमशः कमजोर हुन सक्छ । तर यही ऊर्जा नीति निर्माण, नेतृत्व, उद्यम, नागरिक अभियान र संस्थागत सुधारमा प्रयोग गर्न सके परिवर्तनको प्रभाव दीर्घकालीन बन्न सक्छ ।
अधुरा सपनाको एक वर्ष
एक वर्षअघि जेनजी पुस्ताले सडकबाट एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको थियो, अब पुरानै तरिकाले देश चल्दैन । एक वर्षपछि पनि त्यो सन्देशको अर्थ सकिएको छैन । बरु अब त्यसमा अर्को प्रश्न थपिएको छ, नयाँ तरिका के हो ?
जेनजी आन्दोलनले पुरानो राजनीतिक सोचमाथि प्रश्न उठाउने साहस दिएको छ । युवाको आवाजलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ । तर उसले खोजेको परिवर्तन अझै पूर्ण भएको छैन ।
त्यसैले एक वर्षको हिसाब गर्दा जेनजीले केही कुरा पाएको छ, आफ्नो आवाजको शक्ति, राजनीतिक प्रभाव र परिवर्तनको सम्भावनाको अनुभूति । तर उसले केही कुरा गुमाएको पनि छ, समय, ऊर्जा, विश्वास र कतिपय अवस्थामा आफ्नै सपनाको निश्चितता ।
अब जेनजी पुस्ताको वास्तविक परीक्षा सडकमा होइन, परिवर्तनलाई संस्थागत गर्ने क्षमतामा हुनेछ । किनकि आन्दोलनले सत्ता हल्लाउन सक्छ, तर देश बदल्न दिगो नीति, जिम्मेवार नेतृत्व र निरन्तर नागरिक दबाब चाहिन्छ । एक वर्षअघि सडकमा उठेको प्रश्न आज पनि उस्तै छ ।
‘परिवर्तन भयो त ?’
यसको अन्तिम उत्तर इतिहासले दिनेछ । तर त्यो इतिहास लेख्ने जिम्मेवारीमा अब जेनजी पुस्ता आफैँ पनि सहभागी छ ।
