सत्यपाटी
गोरखा सदरमुकाम नजिकै रहेको वडा नम्बर १२ को दशकिलोमा एउटा सानो आँगन बिहानको कोमल घाम छिर्न नपाउदै, एक ५० वर्षीय अधबैशेको हात बिहानदेखि तातोपानीको गागर राखेर छाला सफाईमा व्यस्त छन् । ती हात हरिराम कुलुका हात हुन् जसले ३५ वर्षदेखि मादलको आकार, ताल र आत्म गढ्दै आएका यी हात आज तीव्र चिन्ताले काँपिएका छन् ।
किनकी उनी बनाउने मादल जस्तै उनको सीप पनि समयको आँधीबेरीमा विस्तारै विस्तारै धमिलो हुँदैछ । हरिरामका लागि मादल केबल एउटा बाद्य यन्त्र मात्र होइन, जीवन धान्ने आधार हो, पुस्ताले सुम्पेको अमूल्य धरोहर हो, अनि भावनको धुन हो । सरीता मादल उद्योग नामको सानो कार्यशाला उनको जीवनभरको परिश्रम हो, जहाँ काठको सुगन्ध, छालाको स्पर्श र धुनको जन्म एकै साथ हुन्छ ।
तर अहिले त्यो कार्यशाला सुनसान छ, मात्र हाबाले ढकढकाएको पुरानो ढोकाको आवाज र अधुरो मादलमा थन्किएको धुलो । विगत पाँच वर्ष पहिलेसम्म दुईदेखि नौ हजारसम्मको मादल बनाउने हरिरामलाई अहिले ग्राहक मात्र होइन, सामग्री खोज्न नै कठिन भएको छ । पहिला जताततै पाइने खिरो काठ अब जङ्गलको गहिराइमा लुके जस्तो लाग्छ । मरेका गाई गोरुको छाला किनै दुईदेखि तीन हजारसम्म लाग्छ ।
त्यसमा इनामेल्ट पेन्ट, फलामे ढुङ्गा डोरी सबैको मूल्य छोइनसक्नु भएको छ । जसका कारण दिनभर कडा मिहेनत गर्दा समेत मूल्य बढ्यो माग घट्छ त्यस कारण उनी भन्छन्, ‘आँखामा थकान मात्रै होइन, एक किसिमको नैरासेएता झल्कन्छ ।’ एक समय गाउँका युवा, कलाकार र बुढापाका सबैको मनमा ‘स्थानीय मादल’को यति सम्मान थियो भनिसाध्यै नै छैन, उ बेला मेलापर्वमा गुञ्जिने मादलको तालले गाउँ बस्थ्यो ।
उनले सम्झिँदे भने, ‘मन खुशी हुन्थ्यो, राम्रो आम्दानी गरेर बच्चा बच्ची हुर्काउन पढाउन सहज थियो, तर अहिले शहरका बजारमा विदेशी धुनको चमक, डिजिटल ध्वनी र सस्तो विकल्पहरुले मादलको आत्मलाई नै पन्छाइदिएका छन् ।’ हरिराम कुलुले मादल बनाउँदा दिन भरको थकान पनि धुनमा हराउथ्यो । तर आजकल उनले काम सुरु गर्नु अघि आफैँलाई प्रश्न सोध्छन्, समयले मलाई छोड्दैछ कि मैलै समयलाई ?
उनको सीप जसले दशौँ वर्षसम्म संस्कृतिको जिवन्तता बोकेको थियो । अहिले भविष्यहिन यात्रुजस्तै भट्किएको जस्तो छ । उनको बिचारमा मादल हराउँदा केबल एउटा बाद्य हराउने होइन नेपाली पहिचानको स्पनदन हराउँदै जानेछ । हरिराम कुलुको मिहिनेत, परम्परा र जीवनभर बटुलेको धुनसँगै विस्तारे मौनतामा बिलाउँदैछ । यदि सम्बन्धित निकायको मादलको संरक्षण सम्वर्द्धनमा ध्यान गएन भने नेपाली सांस्कृति इतिहासका पानामा हरिरामको मादलको मधुर ताल भएको कथा मात्र बन्नेछ ।
