रसुवाको भोटेकोशीमा विनाशकारी बाढी गएको ४५ दिन बितिसक्दा पनि स्याफ्रुबेंसीका कान्छा तामाङको मनबाट त्यो कहालीलाग्दो क्षण हटेको छैन । आँखैअगाडि बस्तीलाई बाढीले बढारेको दृश्य उनको स्मृतिमा कहिलेसम्म रहनेछ, थाहा छैन । अझै पनि कहिलेकाहीँ यी सबै सपना हुन् कि जस्तो लाग्छ कान्छालाई । यतिका दिन बितिसक्दा पनि उनको आँखामा भदौ १० गतेको बाढीको भेल नाच्न छाडेको छैन ।
बाढीको गड्याङगुडुङ आवाज अझै कानमा गुञ्जिरहन्छ । भेलले बगाउँदै गर्दा आफन्त चिच्याएका थिए । ती आफ्नाहरूको चिच्याहट सम्झँदा मन काँप्न छाडेको छैन । ती घटना बिर्सन सके पो मन भारी हुन छाड्थ्यो कान्छाको । बाढीमा मृत्यु भएका आफन्त र गाउँले अब कहिल्यै फर्केर आउने छैनन् । बेपत्ता भएका ती प्रियजन फर्कने आशा समेत मर्दै गएको छ । कहिलेकाहीँ कतैबाट फर्केर आउँछन् कि भन्ने भ्रम पनि कान्छाको मनबाट पूर्ण रूपमा हट्न सकेको छैन ।
आँखैअगाडि बगिरहेका ती प्रियजन सम्झँदा बस्तीलाई बाढीले बढारेको दृश्य आँखामा नाचिरहन्छ । अनि उनको मन झन् भक्कानिन्छ । सुन्दर बस्तीलाई बाढीले क्षणभरमै बगर बनाउला र यति धेरै कुरूप देखिएला भन्ने कल्पना समेत गरेका थिएनन् कान्छाले । उजाड बगर हेर्दा उनका आँखा रसाउँछन् । त्यो दिन बाढीको भेल असामान्य रूपमा तीव्र थियो । बाढी आउँदा केही अग्लो स्थानमा पुगेर उनी ज्यान जोगाउन सफल भए ।
तर, सुरक्षित स्थानमा पुगेपछि पनि उनले देखेको दृश्य झनै भयावह थियो । ‘गड्याङगुडुङ गरेर ठूलो आवाज आयो । के रहेछ भनेर हेर्दा त ठूलो बाढी रहेछ,’ कान्छाले त्यो दिन सम्झँदै भने, ‘बेतोडले भागेर अलि माथि पुगें । तल हेर्दा मानिस बगिरहेका थिए । कोही चिच्याइरहेका थिए । हेर्दाहेर्दै स्याफ्रुबेंसी बजारलाई बाढीले बढार्यो ।’ आफू सुरक्षित ठाउँमा पुगे पनि अरूलाई जोगाउन नसकेको पीडा उनको मनमा गहिरो गरी बसेको छ ।
‘सयौं मानिस बगेको हेर्नुपर्यो । त्यस्तो भेलमा पसेर उनीहरूलाई जोगाउन सकिने अवस्था थिएन,’ कान्छाले भने, ‘बगिरहेको हेर्नु बाहेक अर्को विकल्प नै के थियो र ? सम्झँदा पनि अहिले आङ सिरिङ्ग हुन्छ ।’ त्यस दिन बाढीको भेलले कान्छाका बाल्यकालदेखिका सबै सम्झना समेत बगाएर लग्यो । सँगै खेलेका साथीहरू, परिचित अनुहार र त्यो बस्ती अहिले उनका सम्झनामा मात्रै छन् । गड्याङगुडुङको आवाज, एकाएक उर्लिएको भेल, मानिसको चिच्याहट र आँखैअगाडि बगिरहेको बस्तीको दृश्य सायद कान्छाको मानसपटलमा ननाचेको कुनै क्षण नै नहोला ।
विपद् दोहोरिने डरले अझै तर्सिरहन्छ मन
बाढी गएको यतिका दिन बितिसक्दा पनि कान्छाको मन अझै डराइरहेको छ । घरीघरी ठूलो विपद् फेरि दोहोरिन्छ कि भन्ने चिन्ताले सताउन छाडेको छैन । ‘त्यो दिन सम्झँदा अहिले पनि डर लाग्छ,’ उनले भने, ‘फेरि यस्तै विपद् दोहोरिन्छ कि भन्ने डर लागिरहन्छ । रातभर आनन्दले निद्रा समेत पर्दैन ।’ कान्छाकी श्रीमती ल्हात्सेन डोल्पालाई पनि आँखैअगाडिको त्यो घटना न सम्झिन मन छ, न त बिर्सन नै सजिलो छ । उनका पनि कैयौं रात डरैडरमा बितिसकेका छन् । अझै मनको डर हट्न सकेको छैन ।
‘आकाशमा मेघ गर्जंदा पनि डर लाग्छ । हामीलाई जिन्दगीभर नबिर्सने छाप छाडेको छ त्यो बाढीले,’ उनले भनिन् । अर्का स्थानीय सन्दु ज्ञावाले पनि आफ्ना ६ जना आफन्तलाई त्यही बाढीमा गुमाउनु पर्यो । बाढीले बगाएको बस्ती फेरि बनाउन सकिएला भन्ने लाग्छ सन्दुलाई । भत्किएका घर, सडक र संरचना पनि फेरि बनाउन सकिएला, तर बाढीले खोसेका आफन्त भने कहिल्यै फर्कने छैनन् । आफन्तको सम्झनाले उनलाई पनि हरेक दिन सताइरहेको छ ।
सन्दुको घरलाई भने बाढीले छुन सकेन । घर जोगिएकामा खुसी हुनुपर्ने हो । तर, घरको आँगनको डिलमा उभिएर तल हेर्दा देखिने उजाड बगरले उनको मन झन् भारी बनाउँछ । आफ्नै घर जोगिएको खुसीभन्दा तलको बस्ती र आफन्त गुमाएको पीडा ठूलो छ उनलाई । ‘बस्ती त फेरि बनाउन सकिन्छ होला । घर पनि फेरि बनाउन सकिन्छ, तर गुमाएका मान्छे कसरी फर्काउने र ?’ सन्दुले भने । उनको भनाइमा बाढीले छाडेको पीडाको गहिराइ स्पष्ट झल्किन्छ ।
गत वर्ष पनि यस पटकको जस्तै भारी वर्षा बिना भोटेकोशीमा बाढी आएको थियो । तर, त्यो बाढी यति ठूलो थिएन । सन्दुको मनमा अर्को डरले डेरा जमाएको छ—फेरि पनि यसभन्दा ठूलो बाढी आयो भने के होला ? ‘अब त ठूलो बाढी जुनसुकै बेला आउला भन्ने डर लाग्छ । बचेको घर पनि कुनै दिन बगाएर लैजाला कि भन्ने चिन्ता हुन्छ,’ उनले भने । त्यो दिन बाढी आउँदैछ भन्ने पूर्व सूचना आफूहरूले नपाएको सन्दुले बताए । नदीको आवाज अस्वाभाविक सुनिएपछि के रहेछ भनेर हेर्दा निकै ठूलो बाढी आएको रहेछ ।
‘हामीले बाढी आउँदैछ भन्ने सूचना पाएका थिएनौं । त्यस दिन बाढी आएको देख्ने बित्तिकै सुस्केरा हालेर आवाज दिन खोजे । कसैले सुनेन,’ उनले भने । उर्लिरहेको बाढीको गर्जनसामु एउटा मानिसको आवाज कति ठूलो हुनु र ! सुनेर पनि भाग्न भ्याउने अवस्था थिएन । सन्दुले आवाज दिँदादिँदै आफ्नै आँखाअगाडि बाढीले बस्ती र मानिसलाई बगायो । त्यो दिन सम्झिँदा सन्दुको मन अझै झस्किन छाडेको छैन ।
‘अझै पनि यी सबै सपना भइदिए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । बिहान उठ्दा ‘अँ, धन्न सपना पो रहेछ’ भन्न पाए हुन्थ्यो,’ उनले भने । तर, त्यो सपना हुन सक्दैन अब । यो कठोर सत्य हो, जसलाई स्वीकार गर्नुको विकल्प छैन । स्याफ्रुबेंसी बजारको उजाड बगर हेरेपछि सन्दु आफन्तलाई सम्झिरहन्छन् । घरको आँगनमा उभिँदा घर बचेको र आफू बाँचेको खुसीभन्दा अरूलाई गुमाएको पीडा बल्झिन्छ । बाढीको भेल तलतिर बगेर गयो । तर, त्यसले सन्दु र अन्य बाँचेकाको मनमा छाडेको त्रास भने अझै बगेको छैन ।
विपद्पछिको कठिन जीवनयापन
भोटेकोशीमा बाढी गएको ४५ दिन बितिसकेको छ । बाढीले खोसेका जीवन फर्केर आउने छैनन् । सम्पर्कविहीन आफन्त भेटिने आशा समेत मर्दै गएको छ । बाँचेका मानिस भने गुमाएका आफन्तको सम्झनामा टोलाइरहेका छन् । हिजोका सुन्दर बस्ती, हराभरा खेत र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको ठाउँ अहिले उजाड बगर बनेको छ । त्यो बगर देख्ने जोकोहीको मन भारी हुन्छ र आँखा रसाउँछन् । बाढीबाट जोगिएकाको जीवन पनि सहज छैन ।
घरबार र आफन्त गुमाएका परिवारको पीडासँगै दैनिक गुजारा चलाउने चुनौती थपिएको छ । ‘महँगी असाध्यै छ । हामी प्रभावित क्षेत्रका भए पनि प्रभावित परिवारमा नपरेकाले राहत लिन जान पनि मन लाग्दैन । किनेर खान पनि नजिकै ठाउँ छैन । अलि टाढा जाँदा असाध्यै महँगो पर्छ,’ सन्दुले भने, ‘बाँच्नेलाई पनि जिउन निकै गाह्रो छ ।’ विपत्तिले दिएको पीडा र अभावका बीच सन्दुको मनमा निराशासँगै पुनः सामान्य जीवनमा फर्किने झिनो आशा पनि बाँकी छ ।
सडक बन्ला, पुल बन्ला, बस्ती फेरि बस्ला र उजाडिएको ठाउँमा पुरानै सौन्दर्य फर्किएला भन्ने आशाले उनलाई घचघच्याइरहन्छ । पुनःनिर्माणपछि जीवन फेरि सहज बन्ने विश्वास त छ, तर त्यसका लागि कति समय कुर्नुपर्ने हो भन्ने उनलाई थाहा छैन । अहिलेका लागि उनीसँग गुमाएका आफन्तको कहिल्यै नमेटिने सम्झना, विपद्ले छाडेको पीडा र फेरि जीवन लयमा फर्किने प्रतीक्षा मात्रै बाँकी छ ।
वैकल्पिक आवतजावतका लागि तुइन
केही सामान किन्न र उपचार गर्न जानुपर्दा घण्टौं कुरेर तुइनबाट आवतजावत गर्नुपर्ने अर्को समस्या पनि कान्छा तामाङले सुनाए । ‘तुइनबाट खोला तर्दातर्दै अझै ठूलो बाढी आउँछ र तुइनसहित बगाउला कि भन्ने डर लाग्छ । के गर्नु, तुइन बाहेक अन्य कुनै विकल्प नै छैन,’ उनले भने ।
रसुवासहित बाढी प्रभावित क्षेत्रमा वैकल्पिक आवतजावतका लागि चार वटा तुइन निर्माण गरी सञ्चालनमा ल्याइएको छ । स्थानीय पूर्वाधार विकास विभागका उपमहानिर्देशक एवं प्रवक्ता कमलकुमार अधिकारीले बाढी प्रभावित क्षेत्रमा आवतजावतका लागि बनाइएका ती तुइनको निर्माण तथा मर्मतमा करिब २० लाख रुपैयाँ खर्च भएको जानकारी दिए ।
‘नुवाकोटको इन्द्रेणीचौर–गुम्बाडाँडा जोड्ने त्रिशूली नदीको तुइनलाई मोटराइज्ड गरिएको छ । त्यस्तै, रसुवाको गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–५ र ६ स्थित स्याफ्रुबेंसी–चिलिमे जलविद्युत् आयोजना क्षेत्रको तुइनलाई मोटराइज्ड गर्ने काम भएको छ,’ उनले भने, ‘रसुवाको गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–६ स्थित हाकुबेंसी र आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका–१ जोड्ने तुइन तथा नुवाकोटको विदुर नगरपालिका–५ देविघाट क्षेत्रका तुइन सञ्चालनमा छन् ।’
अधिकारीका अनुसार थप तीन स्थानमा तुइन जडानको तयारी भइरहेको छ । रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिका–४ पैरेबेंसी र नुवाकोटको किस्पाङ गाउँपालिका–५ जोड्ने स्थानमा निर्माण कार्य सुरु भएको छ । विभागका अनुसार स्याफ्रुबेंसी–लाङटाङ क्षेत्रमा भने खानी क्षेत्र भएकाले नेपाली सेनाले आवागमन निषेध गरेपछि तुइन जडान गर्ने स्थान परिवर्तन गर्नुपर्ने भएको छ । रसुवाकै रुङ्गा क्षेत्रमा पनि तुइन जडानको तयारी भइरहेको विभागले जनाएको छ ।
विपद्पछि १२ झोलुङ्गे पुलको मर्मत सम्पन्न
भोटेकोशी–त्रिशूली क्षेत्रमा आएको बाढीबाट क्षतिग्रस्त १२ वटा झोलुङ्गे पुलको मर्मत सम्पन्न भएको छ भने थप नौवटा पुलको मर्मत अन्तिम चरणमा पुगेको छ । स्थानीय पूर्वाधार विकास विभागका उपमहानिर्देशक एवं प्रवक्ता कमलकुमार अधिकारीले बाढीबाट क्षतिग्रस्त पुलको मर्मतका लागि पहिलो र दोस्रो चरणमा आवश्यक स्टिल पाट्र्स खरिद सम्पन्न भएको जानकारी दिए । तेस्रो चरणका लागि आवश्यक स्टिल पाट्र्स खरिदको सम्झौता भइसकेको र पहिलो चरणको सामान समेत आपूर्ति भइसकेको उनले बताए ।
विभागका अनुसार मर्मत सम्पन्न भएका पुलमा नुवाकोटका पिमलटार–जागाराम, फोक्सेटार र जिलिङ तथा धादिङका मालिङ्गा–मझुवाटार दोभान, महादेवस्थान, केउरेनी–गहते, बेल्खु–भुतिया, कालिकास्थान, महेशदोभान–मास्टार, चिरौँदी खोला र शीतलबजार–क्युरेनीटार झोलुङ्गे पुल छन् । गोरखा–चितवन जोड्ने फिस्लिङ झोलुङ्गे पुलको मर्मत समेत सम्पन्न भएको विभागले जनाएको छ ।
विभागका अनुसार यी १२ वटा झोलुङ्गे पुलको मर्मतमा करिब तीन करोड रुपैयाँ खर्च भएको छ । त्यस्तै, गोरखा–धादिङको बादरे, धुवादीघाट, जिन्टे–स्यालटार, धादिङ–नुवाकोट जोड्ने कोल्पु–कल्लेरीघाट, गोरखा–धादिङको जोगीमारा र कौडीखोला, गोरखा–चितवनको कुरिनटार (लेबाटार), धादिङको बिहानी पम्प र मलेखु झोलुङ्गे पुलको मर्मत कार्य अन्तिम चरणमा पुगेको विभागले जनाएको छ ।
विभागले बाढीबाट क्षतिग्रस्त झोलुङ्गे पुलको पुनर्निर्माणका लागि विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) तयार गर्ने काम समेत सुरु गरेको जनाएको छ । क्षतिग्रस्त पुल पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक लट्ठा खरिद प्रक्रिया पनि अघि बढाइएको छ । थप लट्ठा खरिदका लागि सहमति माग गर्दै मन्त्रालयमा प्रस्ताव समेत पेस गरिएको विभागका उपमहानिर्देशक अधिकारीले जानकारी दिए ।
