बाढीपछि होल्डिङ सेन्टरमा देखिएको ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिस र न्यूनीकरणका उपायहरू

बाढीपछिको संकटपूर्ण अवस्थामा होल्डिङ सेन्टर (अस्थायी शिविर)हरूमा ढुसी परेको राशन र ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिस (पेट तथा आन्द्राको संक्रमण तथा झाडापखाला) मुख्य जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखा पर्छन् । बाढीले खानेपानीका मुहान दूषित बनाउने, खाद्यान्न भिजाउने र सरसफाइको अभाव खडा गर्ने भएकाले शिविरहरूमा संक्रमण तीव्र गतिमा फैलिन पुग्छ । बाढीको पानी घटेपछि पनि रोग र संक्रमणको जोखिम लामो समयसम्म रहन्छ ।

बाढीको पानीले पिउने पानीका स्रोतहरूलाई दूषित बनाउँछ र जमेको पानीमा लामखुट्टे र ब्याक्टेरिया द्रुत गतिमा प्रजनन गर्छन् । बाढी आउँदा मौसम द्रुत गतिमा परिवर्तन हुन्छ । कहिले तातो हुन्छ, कहिले चिसो वा आद्र्र हुन्छ । लामखुट्टे र ब्याक्टेरिया भाइरसहरू जमेको पानीमा छिटो प्रजनन गर्छन् । यो रोग फैलाउने मुख्य कारण बन्न सक्छ । यसले मलेरिया, डेंगु, चिकनगुनिया जस्ता रोगहरू निम्त्याउन सक्छ । यी रोगहरू मौसम र पानीको गुणस्तरबाट प्रभावित हुन्छन् । बाढीको पानीमा भिज्नु र फोहोर पानी पिउनाले बालबालिकामा द्रुत गतिमा फैलिने रोगहरू निम्त्याउन सक्छ ।

बालबालिकाहरू झाडापखाला, हैजा र टाइफाइड जस्ता रोगहरूबाट पीडित हुन सक्छन् । बाढीको अवस्था समाप्त भएपछि पनि सड्ने र फोहोरले रोगहरू निम्त्याउन सक्छ । दूषित पानीले खाद्यजन्य संक्रमण निम्त्याउन सक्छ । दूषित खानाले खाद्यजन्य संक्रमण र विभिन्न पेट रोगहरू निम्त्याउन सक्छ । पखाला, बान्ता र पेट दुखाइ मुख्य कारणहरू हुन् । बाढीबाट जमेको पानीले टाइफाइड ज्वरो, हैजा, मलेरिया र जन्डिस जस्ता भेक्टर–जनित रोगहरूको प्रसारण बढाउन सक्छ ।यदि बाढी लामो समयसम्म रहिरह्यो भने, खाद्य आपूर्ति अवरुद्ध हुन सक्छ, र अनिकाल पनि पर्न सक्छ ।

बाढीपछि हुने प्रमुख रोगहरू

पानीजन्य रोगहरू

हैजा, टाइफाइड, र झाडापखाला/बान्ता (ग्यास्ट्रोएन्टेराइटिस) – दूषित पानी पिउँदा वा दूषित खाना खाँदा पेट र आन्द्राको संक्रमण हुन सक्छ ।

लामखुट्टे र कीराजन्य रोगहरू

डेंगू, मलेरिया र चिकनगुनिया – यी रोगहरू जमेको पानीमा लामखुट्टेले प्रजनन गर्दा फैलिन्छन् ।

छाला र अन्य संक्रमणहरू

लेप्टोस्पाइरोसिस र छाला रोगहरू – दूषित बाढीको पानी (जसमा जनावरको पिसाब वा रसायनहरू हुन सक्छन्) सँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्दा खुट्टा र छालामा दाग, दाद, चिलाउने र फंगल संक्रमण हुन सक्छ ।

खाद्य दूषितता

बाढी पानीमा भिजेको अन्न वा ओसिलोपनको सम्पर्कमा आएको खानाले खानामा ढुसी र ब्याक्टेरिया बढ्न सक्छ, जसले गर्दा खाद्य विषाक्तता हुन सक्छ । माइकोटक्सिकोसिसको प्रकोप एक गम्भीर जनस्वास्थ्य तथा पशुस्वास्थ्य समस्याको रूपमा देखिने गरेको छ । माइकोटक्सिकोसिस भनेको ढुसीले उत्पादन गर्ने विषैले रसायन (माइकोटक्सिन) दूषित खाना वा दानाको माध्यमबाट शरीरमा प्रवेश गर्दा लाग्ने रोग हो । माइकोटक्सिनहरू को पहिचान पहिलो पटक पाँच हजार वर्षभन्दा बढी समयअघि चीनमा भएको थियो ।

तर सन् १९६२ मा लन्डन (संयुक्त अधिराज्य) नजिकै करिब एक लाख टर्की (पन्छी)हरूको ज्यान जाने गरी पशुहरूमा आएको विनाशकारी संकटपछि मात्र तिनका असरहरू वैज्ञानिक रूपमा अभिलेखीकरण गरिए । त्यसपछिका अनुसन्धानहरूले उक्त प्रकोपलाई ८ एस्परजिलस फ्लाभस ८ (एस्परजिलस फ्लाभस) द्वारा उत्पादित ‘सेकेन्डरी मेटाबोलाइट्स’ (एफ्लाटक्सिन) ले दूषित भएको बदामको पिठोसँग जोडेका थिए र अन्य ढुसीजन्य मेटाबोलाइटहरू पनि विषाक्त हुन सक्ने सम्भावना औंल्याएका थिए ।

मुख्य कारक र विषका प्रकार (मुख्य माइकोटक्सिनहरू)

बाढीको पानीले मकै, गहुँ, धान र पशुका लागि राखिएको पराल भिजाउँदा एस्परगिलस, फ्युसारियम र पेनिसिलियम प्रजातिका ढुसीहरू द्रुत गतिमा फैलिन्छन् ।

एफ्लाटक्सिन (बी १ ,बी २ ,जी २) – एस्परगिलस फ्लेभस ढुसीबाट उत्पादन हुने यो विष अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ । एफ्लाटक्सिन बी१ ले कलेजोमा गम्भीर क्षति (तीव्र कलेजो विषाक्तता) पुर्याउँछ र दीर्घकालीन रूपमा कलेजोको क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ ।

अन्य माइकोटक्सिनहरू – फ्युमोनिसिन, ओक्राटक्सिन, र जेरालेनोन (ले मिर्गौला, पाचन प्रणाली र प्रजनन क्षमतामा गम्भीर असर पार्छन् ।

मानव तथा पशु स्वास्थ्यमा परेको प्रभाव

मानव स्वास्थ्य एकाएक जन्डिस हुने, कलेजो फेल हुने (तीव्र एफ्लाटोक्सिकोसिस), पेट दुख्ने, र दीर्घकालीन रूपमा रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता घट्ने ।बाढीपछि खाद्य संकटका कारण ढुसी परेको मकै वा अन्न धुन वा सुकाउन नसकी बाध्य भएर खानु । बाढीपछि समुदाय स्तरमा ढुसी परेको अन्न नखान जनचेतना फैलाउने र कलेजो सम्बन्धी समस्या वा जन्डिसका लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य चौकीमा उपचार गराउने ।

ऐतिहासिक अवस्था र पृष्ठभूमि

इतिहास हेर्दा ठूला बाढी र विपद्पछि विस्थापितहरूलाई राखिएका होल्डिङ सेन्टरहरूमा फुड पोइजनिङ र ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिसका महामारी दोहोरिने गरेका छन्,

दक्षिण एसियाली मनसुन तथा नेपालको अनुभव – नेपाल, भारत र बंगलादेश जस्ता देशहरूमा बाढीपछि राहत स्वरूप बाँडिने खाद्यान्न चिस्यानका कारण ढुसी पर्नु र ढल वा दूषित पानी पिउने पानीमा मिसिनाले रोटाभाइरस, ई. कोलाई, र भिब्रियो हैजा जस्ता जीवाणुको प्रकोप ऐतिहासिक रूपमा देखिँदै आएको छ ।

हरिकेन क्याट्रिना (२००५, अमेरिका) – ठूलो बाढीपछि अस्थायी सेल्टरहरूमा राखिएका १,००० भन्दा बढी विस्थापित तथा राहतकर्मीहरूमा नोरोभाइरस ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिसको तीव्र प्रकोप देखिएको थियो । साथै भण्डारण गरिएको खाद्यान्नमा ढुसी को समस्या व्यापक बनेको थियो ।

केराला बाढी (२०१८) तथा सोलोमन द्वीप (२०१४) – बाढीपछिका होल्डिङ सेन्टरहरूमा भीडभाड र शुद्ध खानेपानीको अभावका कारण झाडापखाला र पेटको गम्भीर संक्रमण द्रुत गतिमा फैलिएको इतिहास छ ।

समस्याका मुख्य कारकहरू र यसले निम्त्याउने स्वास्थ्य जोखिम

ढुसी परेको राशन (मोल्डी रासन) – उच्च चिस्यान, भिजेको गोदाम र हावा नछिर्ने प्याकेजिङका कारण २४–४८ घण्टामै खाद्यान्नमा माइकोटोक्सिन उत्पन्न हुनु । फुड पोइजनिङ, वान्ता हुने, दीर्घकालीन रूपमा कलेजो तथा मिर्गौलामा असर र श्वासप्रश्वासको समस्या ।

दूषित पानी र सरसफाइको कमी – बाढीको पानीले खानेपानीका पाइप, कुवा वा ट्याङ्की दूषित बनाउनु । ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिस, झाडापखाला, हैजा र टाइफाइड ।

होल्डिङ सेन्टरको भीडभाड – थोरै ठाउँमा धेरै मानिस बस्नु र शौचालयको पर्याप्त व्यवस्था नहुनु । दिशा–मुख मार्ग बाट एक व्यक्तिबाट अर्कोमा संक्रमण द्रुत गतिमा सर्नु ।

न्यूनीकरणका उपायहरू

क) सुरक्षित खाद्यान्न र राशन व्यवस्थापन

कडा विसर्जन नीति – बाढीको पानीले भिजेका वा चिस्यानका कारण ढुसी परेका सुख्खा राशन (चामल, दाल, पिठो, भुजिया आदि) तुरुन्तै फाल्नुपर्छ । “शङ्का छ भने फालिदिनुहोस्“ भन्ने सिद्धान्त अपनाउनुपर्छ ।

सलबेल (टिकाउ)सामग्रीको प्रशोधन – सिल गरिएका धातुका बट्टा वा क्यानहरू भिजेका छन् भने त्यसको बाहिरी भाग साबुनपानीले धोएर क्लोरिन वा ब्लीचको घोलले निसङ्क्रमित गरेपछि मात्र प्रयोगमा ल्याउनुपर्छ ।

सुख्खा भण्डारण – नयाँ राहत सामग्रीलाई भुइँभन्दा माथि प्यालेट माथि राखेर पर्खालभन्दा टाढा भण्डारण गर्नुपर्छ ताकि चिस्यान र ढुसीबाट बचाउन सकियोस् ।

पानी उमाल्नुपर्छ वा क्लोरिन गर्नुपर्छ – कम्तिमा १० मिनेटको लागि पानी उमाल्नुपर्छ वा पिउन र खाना पकाउन एक्वाट्याब्स तथा क्लोरीन ट्याब्लेट प्रयोग गर्नुपर्छ ।

दूषित खाना त्याग्नुपर्छ – बाढीको पानी वा ओसिलोपनको सम्पर्कमा आएको कुनै पनि खाना (अनाज, पिठा, वा खुकुलो खाना) नखानुहोस् ।

घर र वरपरको सरसफाइ – बाढीको पानी कम भएपछि, ब्लीच पाउडर वा डिटर्जेन्टले भुइँ, भित्ता र सतहहरू राम्ररी सफा गर्नुपर्छ ।

लामखुट्टे रोकथाम – जमेको पानी निकाल्नुहोस्, सुत्दा लामखुट्टे प्रयोग गर्नुपर्छ, र शरीर ढाक्ने लुगा लगाउनुपर्छ ।

व्यक्तिगत सरसफाइ – विशेष गरी खाना खानु अघि र शौचालय प्रयोग गरेपछि नियमित रूपमा साबुन र सफा पानीले हात धुनुपर्छ ।

ख) खानेपानी तथा सरसफाइ (खानेपानी, सरसफाइ तथा स्वच्छतासम्बन्धी कार्यक्रमहरू)

पानीको शुद्धीकरण – होल्डिङ सेन्टरमा उपलब्ध गराइने पानीमा अनिवार्य रूपमा क्लोरिन ट्याब्लेट (एक्वाट्याब्स)प्रयोग गर्ने वा कम्तीमा १० मिनेट उबालेर मात्र पिउने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ ।

अस्थायी शौचालयको व्यवस्था – बाढीको पानीमा ढल नमिसियोस् भन्नका लागि जमिनभन्दा अलि अग्लो स्थानमा ट्याङ्क सहितको अस्थायी शौचालय (घुम्ती शौचालयहरू)निर्माण गर्नुपर्छ ।

हात धुने अभियान – खाना खानुअघि र शौचालय प्रयोग गरेपछि साबुनपानीले हात धुने कडा नियम लागू गर्नुपर्छ ।

ग) स्वास्थ्य निगरानी र प्रकोप नियन्त्रण

बिरामीको अलग्गै पहिचान (समूहगत पृथकीकरण) – ग्यास्ट्रोइन्टेराइटिस (वान्ता, झाडापखाला) को लक्षण देखिएका व्यक्तिहरूलाई सेन्टरभित्रै छुट्टै ‘आइसोलेसन’ कक्ष र छुट्टै शौचालयको व्यवस्था गरी राख्नुपर्छ ।

सतहको सरसफाइ – सेन्टरभित्रका ढोकाका ह्यान्डल, भुइँ र साझा प्रयोग हुने ठाउँहरूलाई ब्लीचिङ पाउडर वा क्लोरिनको घोलले दैनिक सफा गर्नुपर्छ ।

स्वास्थ्यकर्मी र स्वयंसेवकको सुरक्षा – ढुसी परेका गोदाम वा खानेकुरा व्यवस्थापन गर्दा एन–९५ मास्क र पञ्जाको प्रयोग अनिवार्य गर्नुपर्छ ।