कुरुक्षेत्रको धूलोदेखि मानिसको अन्तःकरणसम्मको यात्रा

इतिहासले महाभारतलाई संसारकै सबैभन्दा विशाल युद्धका रूपमा अभिलेख गरेको छ । अठार दिनसम्म चलेको त्यो भीषण संग्रामले एउटा राजवंश मात्र होइन, एउटा युगको अन्त्य गरायो । लाखौं मानिसले ज्यान गुमाए, परिवारहरू उजाडिए, सभ्यताको एउटा अध्याय समाप्त भयो । तर प्रश्न उठ्छ, यदि महाभारत केवल एउटा राजवंशीय युद्धमात्र थियो भने हजारौं वर्ष बितिसक्दा पनि किन त्यसको कथा मानिसको चेतनाबाट हराएन ? किन आज पनि गीता पढिन्छ, महाभारतमाथि विमर्श हुन्छ, र किन त्यसका पात्रहरू प्रत्येक पुस्तामा नयाँ अर्थसहित पुनर्जीवित भइरहन्छन् ? सायद यसको उत्तर इतिहासमा होइन, मानिसको अन्तःकरणमा लुकेको छ ।

महाभारतको वास्तविकता कुरुक्षेत्रको मैदानभन्दा धेरै विशाल छ । त्यो केवल हस्तिनापुरको सिंहासनका लागि भएको संघर्ष थिएन; त्यो मानिसभित्र चलिरहने शाश्वत द्वन्द्वको महाकाव्य थियो । बाहिर देखिएको युद्ध त केवल एउटा दृश्य थियो, अदृश्य युद्ध त प्रत्येक मानिसको मनभित्र निरन्तर चलिरहेको छ । यही कारणले महाभारत समयको सीमाभन्दा माथि उठेर युग–युगसम्म सान्दर्भिक रहन सफल भएको हो । कहिलेकाहीँ एउटा सुन्दर आध्यात्मिक आख्यान सुनिन्छ । युद्ध समाप्त भएको धेरै वर्षपछि संजय फेरि कुरुक्षेत्र पुग्छन् । चारैतिर हेर्छन् । जहाँ लाखौं योद्धाको रगत बगेको भनिन्छ, त्यहाँ हरियाली छ । माटो शान्त छ । चराहरू चिरबिराइरहेका छन् ।

उनले मनमनै सोच्छन्, यदि यहीँ संसारको सबैभन्दा ठूलो युद्ध भएको थियो भने यो भूमिले त्यो रक्तपातको स्मृति किन बोकेको देखिँदैन ? त्यहीबेला एक वृद्ध तपस्वी प्रकट हुन्छन् । उनी संजयलाई भन्छन्, ‘तिमी गलत ठाउँमा युद्ध खोजिरहेका छौ । वास्तविक कुरुक्षेत्र यो मैदान होइन । यदि महाभारत बुझ्न चाहन्छौ भने आफ्नै अन्तःकरणमा प्रवेश गर ।’ यही एउटा वाक्यले महाभारतलाई इतिहासबाट दर्शनमा रूपान्तरण गरिदिन्छ । हामीले महाभारतलाई धेरैपटक पढ्यौं, सुन्यौं र देख्यौं । तर अधिकांशले त्यसलाई राजपरिवारको कथा, राजनीतिक षड्यन्त्र र युद्धको आख्यानका रूपमा मात्र बुझेका छौं ।

जबकि महाभारतको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको सांकेतिक भाषामा छ । व्यासले पात्रहरू सिर्जना मात्र गरेका होइनन्, मानव मनका तहहरूलाई पात्रको रूप दिएका छन् । त्यसैले महाभारत पढ्नु भनेको अरू कसैको कथा पढ्नु होइन, आफ्नै मनको नक्सा पढ्नु हो । आज मानिस विज्ञानमा अभूतपूर्व उचाइमा पुगेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्णय लिन थालेको छ । प्रविधिले समय र दूरीलाई लगभग समाप्त गरिदिएको छ । तर विडम्बना के छ भने मानिस आफ्नो मनसँग भने अझै पराजित छ । ऊ चन्द्रमासम्म पुग्न सफल भएको छ, तर आफ्नै क्रोधसम्म पुगेर त्यसलाई बुझ्न सकेको छैन ।

उसले महासागरको गहिराइ नापेको छ, तर आफ्नै अन्तर्मनको गहिराइ नाप्न सकेको छैन । बाहिरी संसार जित्दै जाँदा मानिसले भित्री संसार भने क्रमशः गुमाउँदै गएको छ । यही ठाउँमा महाभारत आधुनिक हुन्छ । आजका कौरवहरू हातमा गदा लिएर हिँड्दैनन् । उनीहरू भ्रष्टाचारका रूपमा देखा पर्छन्, लोभका रूपमा देखिन्छन्, सत्ता–लिप्साका रूपमा फैलिन्छन्, सामाजिक सञ्जालमा फैलिने घृणा, असहिष्णुता र असत्यका रूपमा उपस्थित हुन्छन् । उनीहरू कहिलेकाहीँ धर्मको आवरणमा हुन्छन्, कहिलेकाहीँ राष्ट्रवादको नारामा, त कहिलेकाहीँ व्यक्तिगत सफलताको चम्किलो आवरणभित्र ।

मानिसलाई पराजित गर्ने सबैभन्दा ठूलो शक्ति अब बाहिरी सेना होइन, आफ्नै अनियन्त्रित इच्छा र विकार बनेका छन् । यही कारणले महाभारत कुनै पुरानो ग्रन्थ मात्र होइन, आधुनिक सभ्यताको ऐना पनि हो । भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई युद्ध गर्न प्रेरित गर्नुको अर्थ हिंसालाई वैधता दिनु थिएन । उहाँले अर्जुनलाई आफ्नो कर्तव्य, विवेक र धर्मबाट पलायन नगर्न सिकाउनुभएको थियो । अर्जुनको समस्या युद्ध होइन, मोह थियो । उनी आफ्नै सम्बन्ध, आफ्नै भावनात्मक बन्धन र नैतिक द्वन्द्वबीच अल्झिएका थिए । आजको मानिस पनि त्यही अर्जुन हो । उसलाई पनि सही र गलत छुट्याउन कठिन भइरहेको छ । उसले पनि बारम्बार प्रश्न गर्छ, ‘के सत्यको पक्षमा उभिनु सधैं सहज हुन्छ ?’ गीता यही प्रश्नको उत्तर हो ।

गीताको सबैभन्दा ठूलो सन्देश के हो भने मानिसको वास्तविक पराजय बाहिरी युद्धमा हुँदैन, ऊ तब हार्छ, जब आफ्नो विवेकसँग हार्छ । बाहिरी संसारमा जितेर पनि यदि मानिस आफ्नै लोभ, क्रोध, ईष्र्या र अहंकारको दास बनेको छ भने त्यो विजय वास्तवमा पराजय हो । तर संसारले नदेखे पनि यदि उसले आफ्ना विकारमाथि विजय प्राप्त गरेको छ भने त्यो नै साँचो विजय हो । यही कारणले कुरुक्षेत्र कुनै भौगोलिक स्थान मात्र होइन, यो मानिसको अन्तःकरण हो । धर्मक्षेत्र पनि यही हो र युद्धभूमि पनि यही हो । हरेक बिहान जब मानिस निद्राबाट उठ्छ, उसको मनभित्र एउटा नयाँ महाभारत सुरु हुन्छ ।

एउटा आवाज उसलाई सत्य, करुणा र संयमतर्फ डोर्याउँछ भने अर्को आवाज स्वार्थ, मोह र लोभतर्फ । यी दुई आवाजबीचको संघर्ष नै जीवनको वास्तविक युद्ध हो । प्रश्न अब यो होइन कि महाभारत कहाँ भयो । प्रश्न यो हो, आज हाम्रो जीवनरूपी रथको लगाम कसको हातमा छ ? यदि त्यसलाई अहंकारले हाँकिरहेको छ भने कौरवहरू बलिया हुँदै जानेछन् । यदि त्यसको सारथि विवेक, सत्य र परमचेतना बनेका छन् भने पाण्डवहरू कहिल्यै पराजित हुने छैनन् । महाभारतको सबैभन्दा ठूलो रहस्य यहीँबाट खुल्न थाल्छ, हामी इतिहास पढिरहेका छैनौं, आफ्नै जीवन पढिरहेका छौं । कुरुक्षेत्र बाहिर होइन, हामीभित्र छ । र त्यो युद्ध आज पनि जारी छ ।

पात्रहरू होइनन्, मानव चेतनाका प्रतीक हुन् महाभारतका चरित्रहरू

महाभारतको सबैभन्दा ठूलो विशेषता के हो भने यसको प्रत्येक पात्रलाई केवल ऐतिहासिक व्यक्तित्वका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन । व्यासले पात्रहरूको निर्माण यसरी गरेका छन् कि उनीहरू मानव मनोविज्ञान, नैतिकता र आध्यात्मिक यात्राका प्रतीक बनेर उभिन्छन् । यही कारणले महाभारतलाई जति इतिहासको दृष्टिले पढिन्छ, त्यति नै दर्शन, मनोविज्ञान र जीवनशास्त्रका रूपमा पनि अध्ययन गरिन्छ । यदि हामी पात्रहरूको बाहिरी परिचयभन्दा भित्री अर्थ खोज्न थाल्छौं भने महाभारत अचानक एउटा नयाँ ग्रन्थमा रूपान्तरित हुन्छ । सबैभन्दा पहिले आउँछन् धृतराष्ट्र । उनी केवल जन्मान्ध राजा होइनन् । उनी अज्ञानले अन्धो बनेको मनका प्रतीक हुन् ।

संसारका अधिकांश समस्या आँखाले नदेखेर होइन, सत्य देख्न नचाहेर उत्पन्न हुन्छन् । धृतराष्ट्रले आफ्ना छोराको अन्याय देखेनन् भन्ने होइन, देख्न चाहेनन् । मोहले विवेकलाई ढाकिदिँदा मानिसको अवस्था पनि धृतराष्ट्रकै जस्तै हुन्छ । जब न्यायभन्दा सम्बन्ध ठूलो लाग्न थाल्छ, जब सत्यभन्दा स्वार्थ प्रिय लाग्न थाल्छ, त्यही क्षण मानिसभित्रको धृतराष्ट्र जागृत हुन्छ । धृतराष्ट्रसँगै उभिन्छन् संजय । संजय कुनै सामान्य पात्र होइनन् । उनी दिव्यदृष्टिका प्रतीक हुन् । आध्यात्मिक अर्थमा संजय भनेको त्यो चेतना हो, जसले घटनालाई पूर्वाग्रहबिना देख्न सक्छ । हाम्रा शास्त्रहरूले यसलाई साक्षीभाव भनेका छन् ।

जब मानिस आफ्ना विचार, भावना र इच्छालाई तिनैमा डुबेर होइन, बाहिरबाट हेर्न सिक्छ, तब उसको जीवनमा संजय जन्मिन्छ । आधुनिक मनोविज्ञानले जसलाई आत्मचेतना भन्छ, पूर्वीय दर्शनले त्यसलाई संजयको दृष्टि मानेको छ । अनि आउँछन् पाँच पाण्डव । उनीहरू पाँच दाजुभाइ मात्र होइनन्; मानिसका पाँच इन्द्रियका प्रतीक हुन्, दृष्टि, श्रवण, स्पर्श, स्वाद र गन्ध । यी इन्द्रिय आफैंमा न त असल हुन्, न त खराब । उनीहरू त केवल साधन हुन् । प्रश्न यति मात्र हो कि उनीहरूलाई कसले सञ्चालन गरिरहेको छ? यदि इन्द्रिय विवेकको अधीनमा छन् भने उनीहरू धर्मको मार्गमा हिँड्छन् ।

यदि उनीहरू लोभ र वासनाको नियन्त्रणमा पुगे भने त्यही इन्द्रिय विनाशको कारण बन्छन् । यही कारणले गीता बारम्बार इन्द्रियनिग्रहको कुरा गर्छ । इन्द्रियलाई दबाउने होइन, दिशानिर्देश गर्ने । नदीमा बाँध नबनाइए बाढी आउँछ; बाँध बनाइयो भने त्यही नदीले उज्यालो उत्पादन गर्छ । मानिसका इन्द्रिय पनि त्यस्तै हुन् । नियन्त्रण नभए विनाश गर्छन्, संयमित भए सृष्टि गर्छन् । अब प्रश्न उठ्छ, यदि पाण्डव पाँच इन्द्रिय हुन् भने कौरव को हुन् ? कौरव ती सय भाइ होइनन्, जो हस्तिनापुरमा जन्मिएका थिए । कौरव भनेका मानिसभित्र जन्मिने सयौँ विकार हुन् । लोभ, क्रोध, ईष्र्या, मोह, अहंकार, असत्य, हिंसा, छल, प्रतिशोध, असन्तोष, भय, असुरक्षा, घमण्ड, स्वार्थ, यी सबै कौरवका रूप हुन् ।

एउटा विकार हराउँछ, अर्को जन्मिन्छ । एउटा इच्छा पूरा हुन्छ, अर्को झन् ठूलो भएर आउँछ । त्यसैले कौरवको सङ्ख्या सय देखाइएको छ, मानिसका विकारको अन्त्य हुँदैन भन्ने संकेतका रूपमा । तर महाभारत यति सरल छैन । यदि विकारहरू यति स्पष्ट हुन्थे भने मानिस सजिलै धर्मको पक्षमा उभिन्थ्यो । समस्या के हो भने विकारहरू प्रायः सम्मानित अनुहार लिएर आउँछन् । उनीहरू धर्मको भाषा बोल्छन्, तर उद्देश्य अधर्मको हुन्छ । यही कारणले महाभारतका सबैभन्दा जटिल पात्रहरू भीष्म, द्रोण र कर्ण हुन् । भीष्म प्रतिज्ञा, अनुशासन र त्यागका प्रतीक मानिन्छन् । तर त्यही भीष्म अधर्मको पक्षमा किन उभिए ? यही प्रश्न महाभारतको नैतिक गहिराइ हो ।

आध्यात्मिक व्याख्याले भीष्मलाई अहंकारसँग जोड्छ । यहाँ अहंकारको अर्थ घमण्ड मात्र होइन, आफ्नो प्रतिज्ञा, आफ्नो निर्णय र आफ्नो छविप्रतिको यस्तो कठोर आसक्ति, जसले सत्य देखे पनि त्यसको पक्ष लिन नदियो । कहिलेकाहीँ मानिस गलत पक्षमा यसकारण उभिन्छ कि उसले पहिले गरेको निर्णय बदल्न आफ्नो प्रतिष्ठालाई बाधक ठान्छ । यही भीष्मको त्रासदी हो । द्रोणाचार्य संस्कारका प्रतीक हुन् । संस्कारले मानिसलाई निर्माण पनि गर्छ, तर कहिलेकाहीँ बाँधेर पनि राख्छ । द्रोणलाई थाहा थियो कि धर्म पाण्डवतिर छ । तर उनी आफ्नो आश्रयदाता, आफ्नो कर्तव्य र आफ्नो विगतबाट मुक्त हुन सकेनन् ।

आज पनि मानिस धेरै पटक सत्य बुझ्छ, तर पुराना संस्कार, सामाजिक दबाब वा परम्परागत सोचका कारण सत्यको पक्षमा उभिन सक्दैन । द्रोणाचार्यको द्वन्द्व आज पनि जीवित छ । महाभारतले हामीलाई एउटा गम्भीर सन्देश दिन्छ, जीवनमा सबैभन्दा कठिन संघर्ष बाहिरी शत्रुसँग होइन, आफ्नै आदत, आफ्नै संस्कार र आफ्नै अहंकारसँग हुन्छ । यही कारणले भीष्म र द्रोणलाई हराउन अर्जुनलाई असाधारण साहस चाहिएको थियो । बाहिरी युद्धभन्दा भित्री युद्ध कठिन हुन्छ । यही क्रमको सबैभन्दा करुण पात्र हुन् कर्ण । उनी प्रतिभाशाली छन्, उदार छन्, दानी छन्, वीर छन् । तर उनी गलत पक्षमा उभिन्छन् ।

किन ? आध्यात्मिक व्याख्यामा कर्ण मानिसको त्यो इच्छा हो, जसले आफूलाई सधैं उपेक्षित ठान्छ । मानिसको मनमा एउटा आवाज सधैं भन्छ, ‘मसँग न्याय भएन’, ‘मलाई अवसर दिइएन’, ‘मलाई चिनिएन ।’ यही पीडाले कहिलेकाहीँ मानिसलाई गलत निर्णयतर्फ धकेल्छ । कर्णको दुःख बाहिरीभन्दा बढी भित्री थियो । यही कारणले उनी महाभारतका सबैभन्दा मानवीय पात्र पनि हुन् । आजको समाजमा पनि कर्ण धेरै छन् । योग्य भएर पनि उपेक्षित भएको अनुभूति बोकेका, सम्मान खोजिरहेका, आफ्ना पीडालाई गलत बाटो रोज्ने कारण बनाइरहेका मानिसहरू । महाभारतले उनीहरूको निन्दा मात्र गर्दैन; उनीहरूको पीडालाई पनि बुझ्न सिकाउँछ ।

तर अन्ततः एउटा सत्य भने स्पष्ट गर्छ, अन्यायको अनुभूति कुनै पनि व्यक्तिलाई अधर्मको पक्षमा उभिने नैतिक अधिकार बन्न सक्दैन । यही पात्रहरूको बीचमा उभिएका छन् अर्जुन । उनी सिद्ध पुरुष होइनन् । उनी प्रश्न गर्ने मानिस हुन् । उनी डराउँछन्, द्विविधामा पर्छन्, रोन्छन्, हतियार बिसाउँछन् । यही कारणले अर्जुन महान् छन् । किनकि उनी आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्छन् । जसले प्रश्न गर्न छोड्छ, उसले सत्यसम्म पुग्ने सम्भावना पनि गुमाउँछ । अर्जुनको जिज्ञासा नै गीताको जन्म हो । र अन्ततः आउँछन् श्रीकृष्ण । उहाँ कुनै चमत्कार गर्ने देवता मात्र होइनन् । उहाँ विवेकको स्वर हुनुहुन्छ ।

उहाँ त्यो अन्तःप्रकाश हुनुहुन्छ, जसले मानिसलाई बाहिरी विजयभन्दा पहिले आत्मविजयको बाटो देखाउँछ । जबसम्म जीवनको रथको सारथि विवेक बन्दैन, तबसम्म इन्द्रियहरू दिशाहीन रहन्छन् । महाभारतका यी सबै पात्रहरू बाहिर कतै छैनन् । उनीहरू प्रत्येक मानिसभित्र एकैसाथ बसिरहेका छन् । कहिले धृतराष्ट्र बोल्छन्, कहिले दुर्योधन जाग्छ, कहिले कर्ण रोइरहेको हुन्छ, कहिले अर्जुन द्विविधामा पर्छ, र कहिलेकाहीँ मात्र कृष्णको स्वर सुनिन्छ । महाभारत पढ्नुको वास्तविक अर्थ भनेकै यही हो, आफ्नो भित्र कसले बोलिरहेको छ भनेर चिन्नु ।

श्रीकृष्ण, भगवद्गीता र आत्मविजयको दर्शन

महाभारतको कथा श्रीकृष्णबिना अपूर्ण छ । तर श्रीकृष्णलाई केवल चमत्कार गर्ने देवता वा पाण्डवका पक्षधरका रूपमा बुझ्नु उहाँको व्यक्तित्वलाई सीमित बनाउनु हो । गीताको सन्दर्भमा कृष्ण एउटा ऐतिहासिक पात्रभन्दा धेरै माथि उठेर मानव चेतनाको सर्वोच्च विवेकका रूपमा उपस्थित हुनुहुन्छ । उहाँले अर्जुनलाई युद्ध जित्ने रणनीति मात्र सिकाउनुभएन, मानिसले आफैँलाई कसरी जित्ने भन्ने शाश्वत शिक्षा दिनुभयो । त्यसैले गीता युद्धभूमिमा जन्मिएको भए पनि यसको उद्देश्य युद्ध होइन, मानिसभित्रको अशान्तिको अन्त्य हो । अर्जुनको सबैभन्दा ठूलो समस्या कौरवको शक्ति थिएन । उनका हातमा गाण्डीव थियो, उनी अनुपम धनुर्धर थिए ।

उनको वास्तविक संकट थियो, मोह, करुणा, कर्तव्य र भावनाबीचको द्वन्द्व । आफ्नै हजुरबा, गुरु, दाजुभाइ र आफन्तहरूलाई युद्धभूमिमा देखेपछि उनीभित्रको मनुष्य जाग्यो । हात काँपे, आँखाबाट आँसु बगे, गाण्डीव हातबाट झर्यो । उनी युद्ध गर्न होइन, युद्धबाट भाग्न चाहन्थे । यही क्षणलाई व्यासले सम्पूर्ण मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक क्षण बनाइदिए । किनभने अर्जुन केवल अर्जुन थिएनन् । उनी प्रत्येक मानिस थिए, जो जीवनको कुनै न कुनै मोडमा सही र गलतबीच उभिएर निर्णय गर्न डराउँछ । जो सम्बन्ध र सिद्धान्तबीच अल्झिन्छ । जो भावनाले विवेकलाई ढाकिदिँदा दिशाहीन हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा श्रीकृष्णले दिएको पहिलो शिक्षा थियो, ‘तिमी आफ्नो स्वधर्मबाट नभाग ।’ यो वाक्यलाई प्रायः गलत अर्थमा बुझिन्छ । यहाँ धर्मको अर्थ कुनै सम्प्रदाय, पूजा वा कर्मकाण्ड होइन । धर्मको अर्थ हो, आफ्नो सत्य, आफ्नो कर्तव्य र आफ्नो नैतिक जिम्मेवारी । गीता मानिसलाई संसार त्याग्न भन्दैन, संसारमै रहेर सत्य र न्यायको पक्षमा उभिन सिकाउँछ । यही कारणले गीता आज पनि केवल धार्मिक ग्रन्थ होइन, जीवन व्यवस्थापनको अनुपम ग्रन्थ मानिन्छ । आधुनिक मानिसको सबैभन्दा ठूलो समस्या बाहिरी अभाव होइन, भित्री असन्तोष हो । घर छ, गाडी छ, प्रतिष्ठा छ, सुविधा छ, तर शान्ति छैन ।

सामाजिक सञ्जालमा हजारौं साथी छन्, तर एक्लोपन गहिरिँदै गएको छ । सूचना बढेको छ, तर आत्मज्ञान घट्दै गएको छ । मानिसले संसारसँग संवाद गर्न सिक्यो, तर आफूसँग संवाद गर्न बिर्सियो । श्रीकृष्णको शिक्षा यही बिन्दुमा आज पनि सान्दर्भिक छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘मनलाई जित्न नसक्ने मानिस संसार जितेर पनि पराजित हुन्छ ।’ गीताको दृष्टिमा मन मानिसको सबैभन्दा ठूलो मित्र पनि हो, सबैभन्दा ठूलो शत्रु पनि । अनुशासित मनले मानिसलाई उचाइमा पुर्याउँछ; अनियन्त्रित मनले पतनतर्फ धकेल्छ । त्यसैले गीताले बारम्बार आत्मसंयम, इन्द्रियनिग्रह र समत्वको शिक्षा दिन्छ ।

आजको उपभोक्तावादी समाजले मानिसलाई निरन्तर एउटा भ्रममा राखेको छ, अझ धेरै पाएपछि सुख मिल्छ । तर महाभारत र गीता भन्छन्, ‘सुख वस्तुमा होइन, चेतनाको अवस्थामा हुन्छ । इच्छा पूरा हुँदा केही समयको आनन्द मिल्न सक्छ, तर त्यसपछि अर्को इच्छा जन्मिन्छ । यही अनन्त चक्रमा मानिस थाक्छ, तर सन्तुष्ट हुँदैन ।’ यसैले कौरवको सङ्ख्या सय देखाइएको हो । एउटा इच्छा पूरा हुन्छ, अर्को जन्मिन्छ । एउटा लोभ मर्छ, अर्को बलियो भएर आउँछ । विकारको यही अनन्त शृङ्खला नै मानिसको वास्तविक बन्धन हो । पूर्वीय योगदर्शनले महाभारतलाई शरीरभित्रको आध्यात्मिक यात्रासँग पनि जोडेर हेर्छ ।

पाँच पाण्डवलाई मूलाधारदेखि विशुद्धसम्मका पाँच चक्रको प्रतीक मान्ने परम्परा पनि छ । यस व्याख्याअनुसार द्रौपदी कुण्डलिनी शक्तिको प्रतीक हुन्, मानिसभित्र सुप्त अवस्थामा रहेको चेतनाको ऊर्जा । जब इन्द्रियहरू संयमित हुन्छन्, मन स्थिर हुन्छ, विवेक जागृत हुन्छ, तब यही चेतनाशक्ति क्रमशः माथि उक्लिँदै जान्छ । यो व्याख्या सबैका लागि अनिवार्य विश्वासको विषय नहुन सक्छ, तर यसको सांकेतिक अर्थ गहिरो छ, मानिसको यात्रा बाहिरबाट भित्रतर्फ र अज्ञानबाट चेतनातर्फ हो । यही कारणले वैदिक दर्शनमा ‘ॐ’ केवल ध्वनि होइन, जागरणको प्रतीक मानिएको छ । यसले मानिसलाई बाहिरी कोलाहलभन्दा भित्री मौनतर्फ फर्काउँछ ।

महाभारतको पाञ्चजन्य शङ्खनादलाई पनि यही जागरणको आह्वानका रूपमा बुझ्न सकिन्छ, उठ, आफ्ना विकारसँग लड, आफ्नो अन्तरात्माको आवाज सुन । यद्यपि यस्ता आध्यात्मिक व्याख्याहरूलाई शाब्दिक इतिहासका रूपमा होइन, प्रतीकात्मक दर्शनका रूपमा ग्रहण गर्नु उपयुक्त हुन्छ । महाभारतको बल नै यही हो कि यसले एउटै कथाबाट अनेक तहका अर्थ जन्माउँछ । कसैले यसलाई इतिहासका रूपमा पढ्न सक्छ, कसैले धर्मग्रन्थका रूपमा, कसैले मनोविज्ञानका रूपमा, त कसैले आत्मजागरणको मार्गदर्शकका रूपमा । आजको मनोविज्ञानले पनि एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा स्वीकार गरेको छ, मानिसको जीवन बाहिरी घटनाभन्दा बढी उसले ती घटनालाई कसरी अर्थ दिन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ ।

गीता पनि यही भन्छ । घटना होइन, दृष्टि बदल । संसार होइन, चेतना बदल । बाहिरी परिस्थितिमाथि हाम्रो नियन्त्रण सधैं हुँदैन, तर ती परिस्थितिप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रिया भने हाम्रो हातमा हुन्छ । यही कारणले श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भविष्यको परिणाम होइन, वर्तमानको कर्ममा केन्द्रित हुन सिकाउनुभयो । ‘कर्म गर, फलमा आसक्त नहोऊ’ भन्ने सन्देश निष्क्रियताको शिक्षा होइन; यो त पूर्ण जिम्मेवारीका साथ कर्म गर्ने, तर त्यसको परिणामले आफ्नो आत्मसम्मान र मानसिक सन्तुलन नचलाउने परिपक्व जीवनदर्शन हो । आजको प्रतिस्पर्धी समाजमा यही शिक्षा झन् सान्दर्भिक देखिन्छ । सफलता नै मानिसको मूल्यको मापन बनेको छ ।

असफलता जीवनको अन्त्यजस्तै ठान्न थालिएको छ । तुलना, प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनको संस्कृतिले मानिसलाई निरन्तर मानसिक दबाबमा राखेको छ । यस्तो अवस्थामा गीता एउटा आध्यात्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, मानसिक सन्तुलनको शाश्वत पाठशाला बनेर उभिन्छ । सायद यही कारणले महाभारतको सबैभन्दा ठूलो युद्ध कुरुक्षेत्रमा होइन, अर्जुनको मनमा भएको थियो । र त्यस युद्धको विजय कुनै अस्त्रले होइन, विवेकले सम्भव भएको थियो । मानिसले संसारलाई जित्नुअघि आफ्नै मनलाई जित्नुपर्छ । किनकि मन विजयी भए संसारका हार पनि शिक्षामा बदलिन्छन्, तर मन पराजित भए संसारका जित पनि अन्ततः शून्य सावित हुन्छन् ।

महाभारतले अन्ततः यही सिकाउँछ, कृष्ण बाहिर भेटिनुभन्दा पहिले मानिसभित्र जाग्नुपर्छ । जब विवेक, करुणा, सत्य र आत्मचेतना जीवनको सारथि बन्छन्, तब मात्रै मानिसको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ । त्यसपछि युद्ध रहन्छ, चुनौती रहन्छ, पीडा पनि रहन्छ; तर ती सबैलाई हेर्ने दृष्टि बदलिन्छ । र दृष्टि बदलिनेबित्तिकै जीवनको अर्थ पनि बदलिन्छ । चौथो (अन्तिम) भागमा यस दर्शनलाई आजको नेपाल, राजनीति, भ्रष्टाचार, सामाजिक विघटन, पारिवारिक सम्बन्ध, नैतिक संकट र मानव सभ्यताको भविष्यसँग जोड्दै शक्तिशाली निष्कर्ष प्रस्तुत गरिनेछ ।