२०८३ मंसिर २ , बुधबार 19, November 2026, Thursday

कांग्रेसभित्र कसैको एजेण्ट नबनेका दुई नेता

रमेश सिलवाल
रमेश सिलवाल । अमेरिका

नेपाली कांग्रेसको इतिहास केवल लोकतान्त्रिक आन्दोलन, सत्ता हस्तान्तरण र निर्वाचनको श्रृंखला मात्र होइन । यो संगठन निर्माण, आन्तरिक द्वन्द्व र बाह्य शक्तिसँगको टकराबको एउटा जीवित दस्तावेज पनि हो । २०४६ सालको परिवर्तनपछि कांग्रेसमा दुईवटा धार स्पष्ट देखिए एउटा आन्तरिक धरातलमा उभिने स्वायत्त धार र अर्को बाह्य सन्तुलनमा रमाउने सम्झौतावादी धार ।

यही सन्दर्भमा गोविन्दराज जोशी र खुमबहादुर खड्का ती पात्र हुन्, जसले कांग्रेसभित्र कसैको इसारामा होइन, आफ्नै संगठनको बलमा राजनीति गर्न चाहे । तर, समयक्रममा यी दुवै नेतालाई किन किनारा लगाइयो ? के यो केवल भ्रष्टाचारको नैतिक प्रश्न मात्र थियो, वा यसका पछाडि गम्भीर राजनीतिक डिजाइन थियो ? यो प्रश्नको उत्तरले आजको कांग्रेसको संकटलाई पनि उजागर गर्दछ ।

स्वायत्त निर्णयको मूल्य : गोविन्दराज जोशी र बार्बरा एडम्स प्रकरण

गोविन्दराज जोशी नेपाली कांग्रेसभित्रका ती थोरै नेताहरूमध्ये पर्छन्, जो प्रशासनिक र कूटनीतिक मामिलामा कठोर निर्णय लिन डराउँदैनथे । उनी गृहमन्त्री हुँदा अमेरिकी नागरिक बार्बरा एडम्सलाई देश निकाला गर्ने निर्णय लिनु केवल एक सामान्य प्रशासनिक कार्य थिएन । यो निर्णयले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको थियो । नेपालको आन्तरिक मामिला र कूटनीतिक मर्यादामा विदेशी हस्तक्षेप स्वीकार्य छैन । तर, यो निर्णयले जोशीलाई ठूलो मूल्य चुकाउन बाध्य पार्यो ।

कूटनीतिक वृत्तमा उनको आलोचना मात्र भएन, कांग्रेसभित्रै एउटा समूहले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय सन्तुलन नबुझ्ने र असहज पात्र को रूपमा चित्रित गर्न थाल्यो । बिस्तारै जोशीलाई पार्टीको मुख्य निर्णय प्रक्रियाबाट बाहिर धकेलियो । यसले कांग्रेसमा एउटा खतरनाक संस्कारको बीजारोपण गर्यो, यदि तपाईं राष्ट्रियता र स्वायत्तताको पक्षमा कठोर उभिनुभयो भने, तपाईंको राजनीतिक भविष्य असुरक्षित हुन सक्छ । जोशीको पतन केवल एउटा व्यक्तिको हार थिएन, बरु कांग्रेसभित्रको ‘राष्ट्रवादी र स्वायत्त धार’माथि लागेको पहिलो ठूलो धक्का थियो ।

खुमबहादुर खड्का : संगठनको बल र सत्ताको असहजता

खुमबहादुर खड्काको राजनीतिको मुख्य शक्ति कार्यकर्ता थिए । उनी यस्ता नेता थिए, जसले जिल्ला–जिल्लाका कार्यकर्ताको नाम र आवश्यकता कण्ठस्थ राख्थे । उनी संगठनमा यति बलिया थिए कि कुनै पनि केन्द्रिय नेताले उनलाई सजिलै नजरअन्दाज गर्न सक्दैनथे । तर, यही अर्गानिक शक्ति नै उनको लागि चुनौती बन्यो । उनी कसैको छायाँ नेता बन्न तयार भएनन् र शक्ति केन्द्रको अनुमति लिएर चल्ने स्वभाव पनि उनको थिएन ।

खड्का र जोशीलाई भ्रष्टाचारको मुद्दामा जुन स्तरको घेराबन्दी र प्रचार गरियो, त्यसको पछाडि राजनीतिक उद्देश्य निहित रहेको विश्लेषण धेरैले गर्छन् । उनीमाथि लागेका आरोपहरूको कानुनी पाटो आफ्नो ठाउँमा होला, तर अनुसन्धानात्मक दृष्टिले हेर्दा उनलाई कमजोर पार्नुको अर्थ कांग्रेसभित्रको एउटा सशक्त वैकल्पिक शक्ति केन्द्र लाई ध्वस्त पार्नु थियो ।

जब संगठनमा बलियो पकड भएको नेतालाई नैतिक वा कानुनी रूपमा कमजोर पारिन्छ, तब पार्टीको मूल नेतृत्वलाई बाह्य शक्तिहरूसँग सम्झौता गर्न सजिलो हुन्छ । खड्का र जोशीको बहिर्गमनसँगै कांग्रेसको संगठनमा एउटा ठूलो शून्यता आयो, जसलाई आजसम्म पनि भर्न सकिएको छैन ।

कांग्रेसको संरचनागत रूपान्तरण र बाह्य प्रभाव

२०४६ पछि कांग्रेसको राजनीति आन्दोलनको मोडबाट सत्ता व्यवस्थापनको मोडमा प्रवेश गर्यो । यस क्रममा पार्टीभित्र केही यस्ता पात्रहरू हाबी भए, जो बाह्य शक्तिको सेफ ह्यान्ड्सका रूपमा चिनिन्थे । यी पात्रहरूको मुख्य काम नै पार्टीलाई बाह्य इसारामा हिडाउनु र स्वायत्त अडान लिने नेताहरूलाई पाखा लगाउनु थियो ।

यो प्रक्रियामा अनुशासन र नैतिकता का नाराहरूलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गरियो । जो नेताले बाह्य दबाब अस्वीकार गर्थे, उनीहरूलाई विवादास्पद बनाइन्थ्यो, जबकि जो नेताले सम्झौता गर्थे, उनीहरूलाई उदार र लोकतान्त्रिक को बिल्ला भिराइन्थ्यो । जोशी र खड्का जस्ता नेताहरू यो सम्झौतावादी संरचनाका लागि खतरा थिए, किनभने उनीहरूले लिने निर्णयहरू सधैं कसैको अनुकूल हुँदैनथे ।

दीर्घकालीन असर : कांग्रेसले के गुमायो ?

जोशी र खड्काजस्ता नेताहरूलाई राजनीतिक मूलधारबाट हटाउँदा कांग्रेसले व्यक्तिहरू मात्र होइन, निर्भीकता, स्वायत्तता र निर्णय क्षमताको एउटा संस्कार नै गुमायो । त्यसको प्रत्यक्ष असर आजको कांग्रेस नेतृत्वमा देखिन्छ, जहाँ कुनै पनि राष्ट्रिय संकटमा स्पष्ट अडान लिन हिच्किचाहट छ । यो जोशी र खड्काजस्ता साहसी नेताहरूलाई पाखा लगाउँदाको परिणाम हो ।

संगठनमा बलियो पकड भएका नेताहरू कमजोर पारिँदा केन्द्र र कार्यकर्ताबीचको सम्बन्ध पनि कमजोर भयो, जसका कारण आज कांग्रेसका कार्यकर्ताहरू नेतृत्वसँग जोडिनुभन्दा बढी ‘प्रायोजित’जस्तो देखिन्छन् । त्यसमाथि, स्वायत्त धार कमजोर भएपछि पार्टीका साना निर्णयहरूमा समेत बाह्य शक्तिको मुख ताक्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ, जसले कांग्रेसको आत्मनिर्भर र लोकतान्त्रिक चरित्रमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ ।

गोविन्दराज जोशी र खुमबहादुर खड्काको राजनीतिक पतनलाई व्यक्तिगत कमजोरीको लेन्सबाट मात्र हेर्नु इतिहासको अपूरो विश्लेषण हुनेछ । यो त कांग्रेसभित्रको स्वायत्त राजनीतिक स्पेस कसरी साँघुरिँदै गयो र पार्टी कसरी सम्झौतावादी बन्दै गयो भन्ने एउटा संस्थागत चेतावनी हो । आजको कांग्रेसमा उही प्रश्न अझै उत्तरविहीन छ ।

के पार्टीले कसैको इसारामा नचल्ने, आफ्नै आधारमा उभिन सक्ने र बाह्य दबाबसँग निर्भीक रूपमा जुध्न सक्ने नेतृत्व जन्माउन सक्छ ? यदि कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक आत्मा पुनर्जीवित गर्न चाहन्छ भने, विगतमा स्वायत्तताको पक्षमा उभिएका पात्रहरूमाथि गरिएको अन्याय र योजनाबद्ध राजनीतिक बहिष्कारको गम्भीर आत्मसमिक्षा अपरिहार्य छ । नत्र भने, कांग्रेस नाममा मात्रै ठूलो रहनेछ, तर व्यवहार र विचारमा सधैं अरूको पछि लाग्ने असहाय शक्तिमै सीमित हुनेछ ।

प्रकाशित मिति : २०८२ माघ ४ गते आइतबार