नेपालमा मनाइने सबै चाडपर्वहरूमध्ये दशैंको विशेष महत्त्व छ । यो चाडले खराबीमाथि सत्यको विजयको प्रतीक हो । यसलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ । यस दिन भगवान रामले रावणको वध गरेर धर्म स्थापना गरेका थिए । दशैं धार्मिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभई सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोणबाट पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । दशैं, दशहरा शब्द दुई हिन्दी शब्दहरू, दस र हरा मिलेर बनेको छ । जहाँ दस गणितीय संख्या दश (१०) हो र हरा पराजितको लागि शब्द हो । त्यसैले, यदि यी दुई शब्दहरू मिलाइएमा दशैं, दशहरा बन्छ । हाम्रो संस्कृतिले वीरता र वीरताको पूजा गर्छ । दशैं व्यक्ति र समाजको रगतमा वीरता भर्न मनाइन्छ ।
नेपाल कृषिप्रधान राष्ट्र हो । जब किसानले आफ्नो खेतबाट बाली घर ल्याउँछ, उसको आनन्द र उत्साह असीमित हुन्छ । उसले यो खुशीलाई भगवानको अनुग्रहलाई श्रेय दिन्छ र यसलाई व्यक्त गर्न उनको पूजा गर्छ । नेपालमा, यो पर्व विभिन्न क्षेत्रहरूमा फरक–फरक तरिकाले मनाइन्छ । पूर्वीय संस्कृतिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यो हो कि यसले जीवनका उत्सवहरूलाई केवल आनन्द र खुशीमा सीमित गरेको छैन, बरु आत्मनिरीक्षण, आध्यात्मिक अभ्यास, मूल्यमान्यता र जीवन परिवर्तनको माध्यममा रूपान्तरण गरेको छ । यहाँका प्रत्येक पर्वहरूले आफैंमा केही शाश्वत सन्देश बोकेका छन् ।
दशहरा, वा विजयादशमी, एउटा यस्तो प्रेरणादायी पर्व हो जसले पूर्वीय संस्कृतिको गहिरो जरा, यसको आध्यात्मिक परम्परा र जीवनको दर्शनसँग जोडिएर मानवतालाई सत्य, साहस, सद्गुण र आत्म–विजयको बाटो देखाउँछ । यो पर्व हामीलाई सम्झाउँछ कि जीवनमा साँचो विजय अरूलाई पराजित गर्नुमा होइन, तर आफू भित्रका कमजोरीहरू, दुर्गुणहरू र नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई जित्नुमा निहित छ । असत्यमाथि सत्य, अन्धकारमाथि प्रकाश, निराशामाथि आशा र अधर्ममाथि धार्मिकताको विजयको यो उत्सवले शताब्दीयौंदेखि पूर्वीय मानिसहरूको मानसपटलमा नयाँ ऊर्जा, नयाँ विश्वास र नयाँ संकल्प भर्दै आएको छ ।
विजयादशमीको सांस्कृतिक चेतनाको सबैभन्दा प्रभावशाली जग भगवान रामको रावणमाथिको विजय हो । रामायणको यो प्रसंग केवल ऐतिहासिक वा पौराणिक युद्धको परिणति मात्र होइन, तर मानवीय मूल्यमान्यता र अहंकार बीचको संघर्षको शाश्वत कथा हो । रामले मर्यादा, करुणा, सत्य, कर्तव्य र धार्मिकताको प्रतीक हुन्, जबकि रावण आफ्नो ज्ञान, शक्ति र धनको बावजुद अहंकार, अनियन्त्रित इच्छा र अनैतिक आचरणको प्रतीक बन्छ । रावणको व्यक्तित्वले यो सत्यलाई प्रकाश पार्छ कि जब ज्ञानलाई बुद्धिबाट, शक्तिलाई गरिमाबाट र समृद्धिलाई नैतिकताबाट अलग गरिन्छ, यसले मानव पतन निम्त्याउँछ ।
रामको विजय महत्त्वपूर्ण छ किनभने उनले प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि आफ्ना आदर्शहरूलाई त्यागेनन् । दशहराले हामीलाई सिकाउँछ कि परिस्थिति जतिसुकै कठिन भए पनि, सत्य र धार्मिकताको मार्गमा हिंड्ने व्यक्ति अन्तत: समाजको आस्था र इतिहासको प्रेरणा बन्छ । पूर्वीय संस्कृतिमा विजयादशमी लाई रामको विजयसँग मात्र नभई महिषासुरमाथि देवी दुर्गाको विजयसँग पनि जोडिएको छ । नवरात्रिको नौ दिनमा शक्तिको पूजा र दशौं दिन विजयादशमी मनाउनुले आध्यात्मिक अभ्यासपछि सिद्धिको मार्ग, संघर्षपछि सफलता र आत्मविश्वास जागृत भएपछि विजय प्राप्त हुन्छ भन्ने प्रतीक हो ।
देवी दुर्गाको पूजाले हामीलाई जीवनका चुनौतीहरूको सामना गर्न शक्ति र करुणा, साहस र बुद्धि, र वीरता र करुणाको सन्तुलन आवश्यक छ भन्ने सिकाउँछ । पूर्वीय आध्यात्मिक परम्परामा, शक्तिको अर्थ शारीरिक शक्ति वा प्रभुत्व मात्र होइन, आत्मविश्वास, इच्छाशक्ति, धैर्य, आत्म–नियन्त्रण र अन्यायको विरुद्धमा खडा हुने नैतिक क्षमता पनि हो । त्यसैले, विजयादशमी शक्तिको अभ्यासको पर्व मात्र होइन, यसको उचित प्रयोगको पनि पर्व हो । विजयादशमीको आध्यात्मिक पक्ष गहिरो छ । बाहिरी रावणलाई जलाउनु तब मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ जब व्यक्तिले भित्र रहेको रावणलाई चिन्ने र पराजित गर्ने साहस जुटाउँछ ।
काम, क्रोध, लोभ, मोह, घमण्ड, ईष्र्या, अहंकार, आलस्य, हिंसा र चोरी जस्ता प्रवृत्तिले व्यक्तिको व्यक्तित्वलाई भित्रबाट कमजोर बनाउँछ । रावणका दश टाउकोलाई पनि यी दश दुर्गुणहरूको प्रतीकको रूपमा हेर्न सकिन्छ । हरेक वर्ष रावणको पुतला जलाइन्छ, आतिशबाजी गरिन्छ र उत्सवको समापन हुन्छ, तर यदि हामी भित्र ईष्र्या, छल, स्वार्थ, घृणा र अहंकार रहिरह्यो भने विजयादशमीको मूल उद्देश्य अधुरो रहन्छ । साँचो दशहरा भनेको हामीले अरू विरुद्ध राखेको कुनै पनि घृणालाई हटाउने, हाम्रो व्यवहारबाट छल हटाउने, हाम्रा अधिकारहरूसँगै हाम्रा कर्तव्यहरू स्वीकार गर्ने र हाम्रो सफलतामा अरूको योगदानलाई सम्मान गर्ने हो ।
आत्म–विजय सबै विजयहरूको जग हो । पूर्वीय संस्कृतिले उत्सवलाई आध्यात्मिक अभ्याससँग र आध्यात्मिक अभ्यासलाई जीवनको उत्कृष्टतासँग जोड्छ । विजयादशमी यस परम्पराको जीवन्त उदाहरण हो । यस दिन शस्त्र पूजा गरिन्छ, नयाँ प्रयासहरू सुरु गरिन्छ र विजयको आशाका साथ जीवनमा अगाडि बढ्ने संकल्प गरिन्छ । शस्त्र पूजाको वास्तविक अर्थ केवल शस्त्र पूजा मात्र होइन, बरु शक्तिप्रति श्रद्धा र यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने प्रतिज्ञा हो । आजको सन्दर्भमा, हाम्रा हतियारहरू ज्ञान, बुद्धि, शिक्षा, विज्ञान, श्रम, नैतिकता र अखण्डता पनि हुन् । यदि यी शक्तिहरू मानवताको कल्याणको लागि प्रयोग गरियो भने, तिनीहरू राष्ट्र निर्माणको प्रभावकारी साधन बन्न सक्छन् ।
दशहराले हामीलाई निष्क्रियताबाट कार्यमा, निराशाबाट आशामा र निष्क्रियताबाट रचनात्मकतामा जान प्रेरित गर्छ । यो दिन हाम्रा अपूर्ण संकल्पहरू पूरा गर्ने, नयाँ सम्भावनाहरूको ढोका खोल्ने र जीवनलाई सकारात्मक दिशा दिने अवसर हो । दशैंको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको प्रकृति, कृषि र लोकजीवनसँग यसको सम्बन्ध हो । पूर्वी समाजहरूमा, यो पर्व फसल, समृद्धि, ऋतु परिवर्तन र सामुदायिक उत्सवको परम्परासँग जोडिएको छ । शमी रूखको पूजा, यसको पातहरूको आदानप्रदान र नयाँ कामको सुरुवातले प्रकृतिप्रति श्रद्धा र शुभकामना व्यक्त गर्दछ । कृषिप्रधान भारतमा, फसल समृद्धि केवल आर्थिक उपलब्धि मात्र होइन तर भूमि, किसान र प्रकृति बीचको पारस्परिक सहयोगको उत्सव पनि हो ।
यो परम्पराले हामीलाई सम्झाउँछ कि प्रकृति बिना मानव प्रगति असम्भव छ । रूखहरू, नदीहरू, पहाडहरू र पृथ्वीको पवित्रतालाई बुझ्ने संस्कृतिले यसको उत्सव भावनामा वातावरणीय संरक्षण र सहअस्तित्वको प्रेरणालाई पनि मूर्त रूप दिन्छ । आज, जब वातावरणीय संकटले मानवतालाई गम्भीर चुनौती खडा गर्छ, दशैंले हामीलाई प्रकृतिप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारीहरूको पुन:मूल्यांकन गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । विजयादशमी हाम्रो संस्कृतिको समन्वयात्मक भावनाको उत्सव पनि हो । यो देशका विभिन्न क्षेत्रहरूमा विविध रूपमा मनाइन्छ । कसै–कसैले रामलीला र रावण दहन गर्छन्, कसैले दुर्गा पूजा पछि माता देवीको बिदाई देख्छन्, कसैले शस्त्र पूजा गर्छन्, र कसैले लोक परम्पराहरू मार्फत विजयको आनन्द व्यक्त गर्छन् ।
यी भिन्नताहरू पछाडि एउटा साझा सांस्कृतिक धागो लुकेको छ: सत्यमा विश्वास, धर्मप्रति भक्ति, शक्तिको सम्मान, र जीवनमा समृद्धिको कामना । आज, दशहराको सन्देशलाई हाम्रो सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनमा समावेश गर्नु पहिलेभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ । भ्रष्टाचार, हिंसा, सामाजिक घृणा, अनैतिक प्रतिस्पर्धा, भ्रामक व्यवहार, र स्वार्थको राजनीति जस्ता प्रवृत्तिहरूले समाजको नैतिक शक्तिलाई कमजोर बनाउँछन् । यी दुष्टताहरूलाई केवल भाषण, नारा वा प्रतीकात्मक कार्यक्रमहरू मार्फत उन्मूलन गर्न सकिँदैन । यसको लागि व्यक्तिगत चरित्र, सामाजिक जिम्मेवारी र संस्थागत अखण्डतालाई बलियो बनाउन आवश्यक छ ।
यदि हामीले हाम्रो कार्य जीवनमा प्रामाणिकतालाई अँगाल्यौं, सार्वजनिक जीवनमा कर्तव्यनिष्ठ रह्यौं, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवालाई मानवीय करुणासँग एकीकृत गर्यौं, र समाजमा प्रेम र सद्भावलाई प्रवद्र्धन गर्यौं भने, यो विजयादशमी को वास्तविक अर्थ हुनेछ । कुनै पनि राष्ट्रको शक्ति केवल आर्थिक समृद्धि, सैन्य क्षमता वा प्राविधिक उपलब्धिहरूमा मात्र नभई यसका नागरिकहरूको चरित्र, नैतिकता, अनुशासन र पारस्परिक विश्वासमा पनि निहित हुन्छ । अन्तत:, विजयादशमी बाह्य विजयको सट्टा आन्तरिक जागरणको पर्व हो । यसले हामीलाई आफू भित्रको ज्योति प्रज्वलित गर्न, निराशाको बीचमा आशा खोज्न, प्रतिकूलताको सामना गर्न साहस कायम राख्न र जीवनलाई नयाँ दिशा दिन सिकाउँछ ।
यो विजयादशमीमा, हामी रावणको पुत्ला जलाउनमा मात्र सीमित नहोऔं, बरु आफू भित्रको अहंकार, स्वार्थ, झूट र कमजोरीहरूलाई उन्मूलन गर्ने संकल्प गरौं । सत्यलाई हाम्रो जग, बुद्धिलाई हाम्रो मार्गदर्शक, करुणालाई हाम्रो प्रकृति र कर्मलाई हाम्रो अभ्यास बनाऔं । यो हाम्रो संस्कृतिको आध्यात्मिक सम्पदाको सम्मान हो, यो पर्वको महत्त्व हो, र यो त्यो विजय हो जसले व्यक्तिगत जीवनलाई उज्यालो बनाउन सक्छ र परिवार, समाज र राष्ट्रमा नयाँ चेतना जगाउन सक्छ । किनकि साँचो विजयादशमी भनेको युद्धभूमिमा मात्र नभई मनमा पनि रावणलाई जलाउनु हो; विजयको उत्सव आतिशबाजीमा मात्र होइन, आचरणमा पनि देखिन्छ; र प्रकाश बत्तीहरूमा मात्र होइन, हाम्रा विचार, मूल्यमान्यता र कार्यहरूमा पनि प्रकट हुन्छ ।
रावण दहनको परम्परा तब मात्र अर्थपूर्ण हुनेछ जब हामी हाम्रो भित्री अहंकार, क्रोध, लोभ, ईष्र्या र अन्यायपूर्ण प्रवृत्तिहरूलाई पहिचान गर्ने प्रयास गर्छौं । पुतला जलाएर मात्र सामाजिक कुकर्महरू निर्मूल पार्न सकिँदैन । शिक्षा, नैतिक जागरूकता, सामाजिक सहभागिता र कानूनको सम्मान आवश्यक छ । निष्कर्षमा, दशहरा धर्म, संस्कृति र राष्ट्रिय चेतनाको एक भव्य पर्व हो, जसले हाम्रो जीवनका धेरै महत्त्वपूर्ण आदर्शहरूलाई एकताबद्ध गर्दछ । धर्मको माध्यमबाट, यसले कर्तव्य र न्यायको भावना जगाउँछ, संस्कृतिको माध्यमबाट, यसले हाम्रो ऐतिहासिक र सामूहिक स्मृतिलाई संरक्षण गर्छ, र राष्ट्रिय चेतनाको माध्यमबाट, यसले राष्ट्र निर्माणको लागि जिम्मेवारी जगाउँछ ।
विजयादशमी को वास्तविक विजय तब हुनेछ जब हाम्रो आचरणमा सत्य, हाम्रो व्यवहारमा संस्कृति, हाम्रो कर्तव्यमा धर्म र हाम्रो सार्वजनिक सेवाको कार्यमा देशभक्ति प्रतिबिम्बित हुन्छ । हामीले यो पर्वलाई परम्पराको अवसर मात्र नभई आत्मनिरीक्षण र सामाजिक परिवर्तनको संकल्पको दिन मान्नु पर्छ । जब व्यक्तिहरूले आफ्नो भित्री कुकर्महरूलाई जित्छन् तब मात्र समाज सशक्त हुनेछ र राष्ट्रको प्रगतिले स्थायी जग पाउनेछ । यो विजयादशमी को आत्मा हो, यसको सांस्कृतिक गरिमा र राष्ट्रिय प्रासंगिकता हो ।
