यस वर्ष सेप्टेम्बर २१ मा अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवस यस्तो समयमा आउँदैछ जब विश्वलाई शान्तिको सबैभन्दा बढी आवश्यकता छ । रुस–युक्रेन युद्ध लम्बिएको छ, पश्चिम एसियामा इजरायल–गाजा द्वन्द्वको मानवीय त्रासदी समाप्त भएको छैन, र २०२६ मा संयुक्त राज्य अमेरिका, इजरायल र इरान बीचको भयंकर सैन्य द्वन्द्वले सम्पूर्ण क्षेत्र र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रको सुरक्षालाई असर गरेको छ । यस्तो वातावरणमा, शान्ति केवल एक आदर्श वा कूटनीतिक शब्द मात्र होइन, तर मानव सभ्यताको अस्तित्वको लागि एक आवश्यक शर्त हो । संयुक्त राष्ट्र संघले २०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसको लागि ‘शान्तिमा लगानी गर्नुहोस्, सबैका लागि, जताततै, हरेक दिन’ भन्ने विषयवस्तु तय गरेको छ ।
संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार, शान्ति भनेको युद्धको अनुपस्थिति मात्र होइन, तर सुरक्षा, मर्यादा, अवसर र सहयोगको वातावरण हो जहाँ मानिसहरू डर बिना बाँच्न सक्छन् । यस वर्ष, ती ‘दैनिक शान्तिप्रियहरू’लाई विशेष ध्यान दिइँदैछ जसले आफ्नो परिवार, समुदाय, विद्यालय र समाजमा संवाद र विश्वासको जग बलियो बनाउँछन् । शान्तिको खोजी र स्थापनामा पनि कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गर्नुपर्छ । सेप्टेम्बर २१ मा वार्षिक रूपमा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवस केवल एउटा मिति वा अनुष्ठान मात्र होइन, तर विश्वभरि व्यापक अशान्ति फैलिरहेको बेला गम्भीर चिन्तनको अवसर पनि हो । जताततै द्वन्द्व, शत्रुता र अशान्ति फैलिरहेको बेला, यस दिनको महत्त्व अझ बढी छ । अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसमा व्यापक अशान्तिको मुख्य प्रभावहरू यस प्रकार छन्,
शान्ति दिवस मनाइँदै गर्दा, विश्वका विभिन्न भागहरूमा युद्ध, जातीय हिंसा र भूराजनीतिक तनाव चरम सीमामा छन् । संयुक्त राष्ट्र संघ र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू, जसको प्राथमिक उद्देश्य विश्वलाई युद्धबाट जोगाउनु थियो, द्वन्द्व रोक्न अप्रभावी साबित भइरहेका छन् । यो अशान्तिले शान्ति स्थापना गर्ने परम्परागत विधिहरू अप्रभावी साबित भइरहेका छन् भनेर देखाउँछ । अप्रभावी फैलावटले हामीलाई सम्झाउँछ कि शान्ति केवल ‘युद्धको अनुपस्थिति’ होइन । लुकेको अशान्ति जबसम्म आर्थिक असमानता, सामाजिक भेदभाव, भोकमरी र अन्याय अवस्थित हुन्छ, समाजमा ‘अदृश्य अशान्ति’ रहन्छ । यो दिनले जोड दिन्छ कि साँचो शान्ति हतियारको निषेधबाट मात्र नभई समाजमा न्याय, समानता र मानव अधिकारको संरक्षणबाट आउनेछ ।
विश्वभरका देशहरूले हतियार खरिद र रक्षा बजेट बढाउन प्रत्येक वर्ष ट्रिलियन डलर खर्च गरिरहेका छन्, जबकि भोकमरी, जलवायु परिवर्तन र स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत चिन्ताहरूको लागि स्रोतहरूको अभाव रहेको बताइएको छ । बढ्दो अशान्तिले मानवताले आफ्नो प्राथमिकताहरू गलत ठाउँमा राखेको स्पष्ट पार्छ, हामी सुरक्षाको नाममा विनाशको तयारीमा बढी लगानी गरिरहेका छौं । आधुनिक समयको अशान्ति युद्धभूमिमा मात्र सीमित छैन । सामाजिक सञ्जाल, नक्कली समाचार र घृणायुक्त भाषणले सामान्य मानिसहरूको हृदय र दिमागमा अशान्ति सिर्जना गरेको छ । डिजिटल मिडियालाई समाजलाई एकताबद्ध गर्नुको सट्टा ध्रुवीकरण र घृणा फैलाउन प्रयोग गरिँदैछ । जलवायु परिवर्तन प्रेरित संकटहरू (जस्तै खडेरी, बाढी, र स्रोतको अभाव) पनि अशान्तिको प्रमुख कारण बन्दै गइरहेको छ ।
पानी, जमिन र आधारभूत स्रोतहरूमा बढ्दो द्वन्द्वले प्रकृतिमाथिको अन्यायले पनि मानिसहरूमाझ शान्तिलाई ध्वस्त पारिरहेको देखाउँछ । वर्तमान विश्व परिस्थितिले यो सन्देशलाई अझ महत्त्वपूर्ण बनाउँछ । रूस–युक्रेन युद्धको साढे चार वर्षभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि हिंसा समाप्त भएको छैन । संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार, जुलाई २०२६ मा युक्रेनमा कम्तिमा ४३७ नागरिक मारिएका थिए र २,६१० घाइते भएका थिए, मार्च २०२२ पछि एक महिनामा रेकर्ड गरिएको सबैभन्दा उच्च नागरिक हताहतहरू मध्ये एक । मिसाइल, ड्रोन र हवाई हमलाले शहरहरू, ऊर्जा पूर्वाधार र सामान्य नागरिक जीवनलाई गम्भीर रूपमा असर पारेको छ । संयुक्त राज्य अमेरिका, रूस र युक्रेनबीच वार्ता पुनः सुरु गर्ने सम्भावनामा सेप्टेम्बरमा छलफल गरिएको थियो, तर क्षेत्रीय नियन्त्रण सहित धेरै प्रमुख मुद्दाहरू विवादित छन् ।
पश्चिम एसियाको अवस्थाले पनि विश्व शान्तिको लागि गम्भीर चुनौती खडा गर्छ । गाजामा द्वन्द्व र मानवीय संकट पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन । संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार सेप्टेम्बर २०२६ मा गाजामा भएको हवाई आक्रमण र सैन्य कारबाहीका कारण नागरिकको मृत्यु र ठूलो संख्यामा मानिसहरू विस्थापित भएका छन् । अर्कोतर्फ, फेब्रुअरी २०२६ मा सुरु भएको संयुक्त राज्य अमेरिका, इजरायल र इरानबीचको द्वन्द्वले क्षेत्रीय तनाव बढाएको छ । इरानी आक्रमण र अमेरिकी र इजरायली सैन्य कारबाहीले संलग्न देशहरूलाई मात्र नभई खाडी क्षेत्र, ऊर्जा आपूर्ति र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मार्गहरूलाई पनि असर गरेको छ । सेप्टेम्बरमा पनि द्वन्द्वको स्पष्ट अन्त्य भएको थिएन । यी युद्धहरूको सबैभन्दा ठूलो मूल्य नागरिकहरूले बेहोर्छन्, सैनिकहरू भन्दा धेरै बढी ।
घरहरू ध्वस्त हुन्छन्, बालबालिकाहरू शिक्षाबाट वञ्चित हुन्छन्, अस्पताल र ऊर्जा प्रणालीहरू प्रभावित हुन्छन्, जागिरहरू गुम्छन् र लाखौं विस्थापित हुन्छन् । युद्धले वर्तमानलाई मात्र जलाउँदैन, यसले भावी पुस्ताको भविष्यलाई पनि कमजोर बनाउँछ । त्यसकारण, सीमा र सेनाको सन्दर्भमा मात्र नभई मानव अधिकार, विकास, वातावरण, शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक सुरक्षाको सन्दर्भमा पनि शान्तिको बारेमा छलफल गर्नुपर्छ । शान्ति स्थापना गर्ने पहिलो बाटो संवाद हो । युद्धरत देशहरू बीच प्रत्यक्ष संवाद गाह्रो हुन सक्छ, तर असम्भव छैन । युद्धको बीचमा पनि, मानवीय कोरिडोर, युद्धविराम, कैदी आदानप्रदान, नागरिकहरूको सुरक्षा र मानवीय सहायता खुला राख्नुपर्छ । दिगो शान्तिको लागि, वार्तामा शक्तिशाली देशहरूको मात्र भूमिका पर्याप्त छैन, क्षेत्रीय देशहरू, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू, नागरिक समाज र प्रभावित समुदायहरूको आवाज पनि समावेश गर्नुपर्छ ।
दोस्रो बाटो हतियार दौडको सट्टा शान्तिमा लगानी गर्नु हो । यदि विश्वको सैन्य खर्चको एक हिस्सा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, जलवायु संरक्षण र द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रहरूको पुनर्निर्माणमा लगानी गरियो भने, हिंसाको जरा कमजोर हुन सक्छ । शान्ति केवल युद्ध अन्त्य गरेर मात्र आउँदैन; गरिबी, असमानता, बेरोजगारी, भेदभाव र अवसरहरूको अभाव जस्ता कारणहरूलाई सम्बोधन गर्नु पनि शान्ति निर्माणको हिस्सा हो । तेस्रो महत्त्वपूर्ण उपाय भनेको विश्वसनीय अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूलाई बलियो बनाउनु हो । संयुक्त राष्ट्र संघ अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षालाई प्रवर्द्धन गर्न स्थापना गरिएको थियो । आज, बहुपक्षीय संस्थाहरू अझ प्रभावकारी, प्रतिनिधिमूलक र जवाफदेही बन्न आवश्यक छ । २०२६ को आफ्नो सन्देशमा, संयुक्त राष्ट्र महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले कूटनीति, संवाद, वार्ता, शान्ति निर्माण, मानव अधिकार र दिगो विकासमा लगानीलाई दिगो शान्तिको लागि महत्त्वपूर्ण उपकरणहरूको रूपमा वर्णन गरे ।
पञ्चशीलका सिद्धान्तहरू एकअर्काको सार्वभौमिकता र क्षेत्रीय अखण्डताको सम्मान, आक्रामकताबाट टाढा रहने, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने, समानता र पारस्परिक लाभ, र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा संवाद र सहअस्तित्वको अवधारणालाई बलियो बनाउँछ । महावीरको अहिंसाको सन्देश, बुद्धको करुणा, गान्धीको सत्य र अहिंसाको दर्शन, र आधुनिक भारतको शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको परम्पराले संसारलाई सम्झाउँछ कि शक्तिको सर्वोच्च रूप विनाश होइन, तर संयम र मानवता हो । शान्ति केवल सरकारहरूको जिम्मेवारी होइन । घरमा संवाद, विद्यालयमा सहिष्णुता, समाजमा भ्रातृत्व, र डिजिटल मिडियामा जिम्मेवार भाषा, यी सबै विश्व शान्तिका साना एकाइहरू हुन् । आज, सामाजिक सञ्जालमा घृणा, गलत जानकारी र उत्तेजक भाषाले सामाजिक तनाव बढाउँछ ।
त्यसैले, डिजिटल शान्ति पनि २१ औं शताब्दीको प्रमुख आवश्यकता हो । बालबालिका र युवाहरूलाई हिंसाले होइन, तर तर्क, संवाद र सहानुभूतिले द्वन्द्वको जवाफ दिन सिकाउनुपर्छ । सेतो परेवा पक्कै पनि शान्तिको प्रतीक हो, तर अब प्रतीकहरूभन्दा बाहिर गएर शान्तिको लागि ठोस संरचनाहरू निर्माण गर्ने समय हो । युद्ध रोक्न कूटनीति, नागरिकहरूको सुरक्षाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कानून, पीडितहरूका लागि मानवीय सहायता, विवादहरू समाधान गर्न मध्यस्थता, र युद्धपछिको पुनर्निर्माणको लागि विश्वव्यापी सहयोग सबैलाई समान महत्त्व दिनुपर्छ । आज, विश्वले यो स्वीकार गर्नुपर्छ कि एउटा देशको सुरक्षा स्थायी रूपमा अर्को देशको असुरक्षामा निर्भर हुन सक्दैन । एउटा क्षेत्रमा युद्धले बिस्तारै ऊर्जा, व्यापार, वातावरण र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई असर गर्छ । त्यसकारण, शान्ति अब एउटा राष्ट्रको कुरा रहेन, यो सम्पूर्ण मानवताको साझा हित हो । अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसले हामीलाई युद्ध समाप्त हुने प्रतीक्षा गर्ने मात्र नभई आफ्नै स्तरमा शान्तिको संस्कृति खेती गर्ने संकल्प गर्ने अवसर दिन्छ ।
संयुक्त राष्ट्र संघको २०२६ को सन्देश पनि यससँग मिल्दोजुल्दो छः शान्ति केवल सम्मेलन कोठामा मात्र होइन, विद्यालय, छिमेक, परिवार र समाजमा पनि निर्माण हुन्छ । मानवताले विज्ञानको माध्यमबाट आकाश जितेको छ, समुद्रको गहिराइको अन्वेषण गरेको छ, र अन्तरिक्षमा पुगेको छ; अब यसले आफैं भित्रको हिंसालाई जित्नु पर्छ । यदि हामीले युद्धको खरानीबाट शान्तिपूर्ण संसार निर्माण गर्ने हो भने, हामीले हतियार भन्दा विश्वासमा, शक्तिभन्दा संवादमा र प्रतिस्पर्धाभन्दा सहयोगमा बढी लगानी गर्नुपर्छ । यो अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसको वास्तविक सन्देश हो, संसारले युद्ध मात्र बन्द गर्नु हुँदैन तर शान्तिलाई जीवनको स्थायी तरिका पनि बनाउनु पर्छ । विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरू नै अशान्ति, युद्धका मसिहा बनेका छन् । विश्वमा अशान्ति यिनै देशहरुले बढाएका छन् ।
अमेरिका, इजरायल, रुस, जर्मन, बेलायत लगायतका देशहरुले सैन्य शक्ति बढाउन जति ठूलो रकम खर्च गरिहेका छन्, त्यति नै ध्यान र खर्च विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य र द्वन्द्व समाधानमा .गरिएको भए आज मुलुक युद्धको भूमरीमा पर्ने थिएन । हतियारको बलमा शक्तिशाली बन्ने सोचले विश्वलाई अझ असुरक्षित बनाउँदै लगेको छ । नेपालका लागि सन्दर्भमा शान्तिको प्रश्न निकै जटिल बनेको छ । नेपाल सधैँ द्वन्द्वको पीडा भोगिसकेको मुलुक भएको छ । राजनीतिक असहमतिका नाममा भएका आगजनी र हिंसाका घटना आज पनि भैरहेका छन् । पछिल्लो समयमा घृणा र हिंसालाई हाम्रो समाजमा राज्य तहबाटै प्रश्रय दिने काम भएको छ । सत्ताको आडमा सत्ताधारी दलका समर्थकहरुबाट नै समाजमा घृणा र हिंसा गर्ने काम भएको छ । यो ज्यादै चिन्ताको विषय बन्नुपर्दछ । सामाजिक सञ्जालबाट सरकारसँग प्रश्न गर्दा नियोजित र प्रयोजित रुपमा संरक्षित समूहबाट घृणा र हिंसा गर्ने काम भएको तर सरकार त्यसमा मौन मात्र होइन घिउ थप्ने काम गरेको छ । यो रोकिनुपर्दछ ।
शान्ति हरेक नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो । हामी कस्तो समाज र विश्व बनाउन चाहन्छौँ ? घृणा र विभाजनले भरिएको विश्व कि न्याय र सहअस्तित्वमा आधारित समाज र विश्व ? शान्तिको संस्कृति निर्माण गर्ने जिम्मेवारी हामी सबैको हो । शान्ति मागेर मात्र प्राप्त हुँदैन, शान्ति निर्माण गर्नुपर्छ । बढ्दो अशान्तिको यस वातावरणमा, सेप्टेम्बर २१ ले हामीलाई सम्झाउँछ कि शान्ति एक दिनको उत्सव वा निष्क्रिय विचार होइन, बरु एक निरन्तर प्रक्रिया हो । व्यक्तिगत स्तरमा, शान्ति आफू र आफ्नो परिवार र समाजप्रति करुणा र सहिष्णुताबाट सुरु हुन्छ । विश्वव्यापी स्तरमा, संवाद, कूटनीति र सहअस्तित्वको भावनालाई पुनः जागृत गर्न आवश्यक छ । अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवसमा फैलिएको अशान्ति वास्तवमा सम्पूर्ण विश्वलाई जागृत गराउने संकेत हो कि यदि हामीले संवाद र सहिष्णुताको बाटो रोजेनौं भने, प्रगतिका सबै दाबीहरू अर्थहीन हुनेछन् ।
