नेपालमा चक्रवातबाट प्रेरित जोखिम, चुनौतीहरू र न्यूनीकरणका उपायहरू

बङ्गालको खाडीमा विकसित भइरहेको न्यूनचापीय प्रणाली (न्यून चापीय प्रणाली र गहिरो न्यून चापीय क्षेत्र)का कारण नेपालमा मनसुनी गतिविधि पुनः सक्रिय भई विभिन्न प्रभाव पर्न सक्ने मौसमविद् तथा जल तथा मौसम विज्ञान विभागले सम्भावना व्यक्त गरेका छन् । मौसमविद्हरूका अनुसार, बंगालको खाडीमा विकसित भइरहेको न्यून चापीय प्रणालीका कारण सेप्टेम्बर २४ देखि २७ को आसपासमा नेपालभर वर्षा हुन सक्छ ।

यस क्रममा लुम्बिनी, मधेस र कोशी प्रदेशका तराई क्षेत्रमा अझ बढी तीव्रताको वर्षा हुने सम्भावना छ । उनीहरूले बताएअनुसार यो प्रणाली अझै प्रारम्भिक चरणमै छ र यसले चक्रवातको रूप लिइसकेको छैन, यद्यपि पर्याप्त आद्र्रता र ऊर्जा प्राप्त गरेसँगै यो चक्रवाती आँधीमा परिणत हुन सक्छ । दक्षिण–पश्चिम मनसुनको समयमा वर्षाको वितरणमा न्यून चापीय प्रणालीहरू (जस्तैः न्यून चापीय क्षेत्र, डिप्रेसन वा चक्रवाती आँधी)ले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

सीमित क्षेत्रमा भारी वर्षा गराउने चक्रवाती वा भीषण चक्रवाती आँधीको तुलनामा न्यून चापीय क्षेत्र वा डिप्रेसनहरूले व्यापक क्षेत्रमा वर्षा गराउँछन् । मनसुनी वर्षाको वितरण न्यून चापीय प्रणालीहरूको गति र तिनको समयावधिमा निर्भर गर्दछ । बंगालको खाडीमा विकसित हुने अधिकांश न्यून चापीय प्रणालीहरू उत्तर–पश्चिम दिशातिर अघि बढ्छन् र यसले देशका ठूला भू–भागहरूमा वर्षाको गतिविधिलाई बढावा दिन्छन् ।

न्यून चापीय प्रणालीले मनसुनी न्यून चापीय रेखा (मनसुन ट्रफ) लाई सामान्य अवस्थामा कायम राख्न मद्दत गर्छ र मनसुनी गतिविधिलाई सक्रिय बनाउँछ । उष्णकटिबंधीय चक्रवातहरू विश्वका सबैभन्दा घातक प्राकृतिक प्रकोप हुन्, जसले अनगिन्ती मानवीय क्षति र सम्पत्तिको विनाश निम्त्याउँछन् । विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनका कारण समुद्री तापक्रममा उल्लेखनीय वृद्धि भइरहेको छ, जसले गर्दा विश्वभर चक्रवातहरूको आवृत्ति र तीव्रता बढ्दै गएको छ ।

हरेक वर्ष, ८० देखि १०० वटा विनाशकारी उष्णकटिबंधीय चक्रवातहरूले विश्वका विभिन्न भागहरूमा असर पुर्याउँछन् । यसबाट करिब २० हजार मानिसहरूको मृत्यु हुन्छ र ६ देखि ७ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको ठूलो आर्थिक क्षति हुने अनुमान गरिन्छ । सुन्दरवन क्षेत्रका तटीय बासिन्दाहरूले उष्णकटिबंधीय चक्रवात र त्यसपछिका असरहरू—जस्तै तटबन्ध भत्किने, बाढीको डुबान, नुनिलो पानीको प्रवेश र कृषि भूमिमा पानी जम्ने समस्याबाट निकै सास्ती भोग्नुपर्छ ।

भारतको कुल जनसंख्याको ४० प्रतिशत हिस्सा तटीय क्षेत्रको १०० किलोमिटरभित्र बसोबास गर्छ र हरेक वर्ष करिब ३४ करोड (३४० मिलियन) मानिसहरू उष्णकटिबंधीय चक्रवातबाट नराम्ररी प्रभावित हुने गरेका छन् । बंगालको खाडी र अरब सागर भारतीय उपमहाद्वीपको पूर्वी र पश्चिमी तटमा चक्रवात उत्पन्न हुने मुख्य क्षेत्रहरू हुन् । विश्वभरका कुल चक्रवात घटनाहरूमध्ये ७ देखि १० प्रतिशत उत्तर हिन्द महासागर क्षेत्रमा रेकर्ड गरिएका छन् ।

यद्यपि, अरब सागरको तुलनामा बंगालको खाडीमा चक्रवातको गतिविधि बढी देखिन्छ, जसले भारतका ओडिसा, पश्चिम बंगाल, तमिलनाडु र आन्ध्र प्रदेश राज्यहरूलाई नराम्ररी प्रभावित पार्छ । पछिल्ला दुई दशकहरूमा, सन् २००७ को नोभेम्बरमा आएको ‘सिडर’, २००९ को मेमा ‘आइला’, २०१९ को मेमा ‘फानी’, २०१९ को नोभेम्बरमा ‘बुलबुल’, २०२० को मेमा ‘अम्फान’, २०२१ को मेमा ‘यास’ र २०२२ को अक्टोबरमा ‘सित्रङ’जस्ता उष्णकटिबंधीय चक्रवातहरूले भारत र बंगलादेश दुवैतर्फका सुन्दरवन क्षेत्रका तटीय समुदायहरूको जनजीवन र जीविकोपार्जनमा विनाशकारी प्रभाव पारेका छन् ।

चक्रवातका कारण उत्पन्न यी तटीय विपद्हरूले हजारौंको ज्यान लिनुका साथै करोडौं डलर बराबरको आर्थिक क्षति पनि पुर्याएका छन् । तसर्थ, चक्रवातजन्य विपद्हरूसँग सम्बन्धित जोखिमको स्तरलाई न्यूनीकरण गर्न प्रभावकारी जोखिम न्यूनीकरण रणनीतिको आवश्यकता अपरिहार्य छ । बङ्गालको खाडीबाट जलवाष्पयुक्त हावा नेपालतर्फ प्रवेश गर्दा देशका अधिकांश भूभागमा हल्कादेखि मध्यम र केही स्थानमा भारीदेखि अतिभारी वर्षा हुने सम्भावना रहन्छ ।

विशेषगरी कोशी, बागमती, गण्डकी, लुम्बिनी र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली भूभागमा बढी वर्षा हुने र तराईका क्षेत्रमा समेत असर पर्ने देखिन्छ । पहाडी तथा दुर्गम क्षेत्रमा लगातारको वर्षाका कारण भूस्खलन र पहिरोको जोखिम उच्च हुन्छ । साना–ठूला नदी तथा खोलामा जलसतह बढ्ने, नदी तटीय क्षेत्रमा बाढी आउने र शहरी क्षेत्रमा डुबानको समस्या हुन सक्छ । पाक्न लागेको वा काट्ने समय भएको धान बाली तथा अन्य अन्नबालीमा भारी वर्षा र हुरीबतासले ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ ।

पहिरोका कारण राजमार्गहरू अवरुद्ध हुने र भिजिबिलिटी (दृश्यता) कम हुँदा आन्तरिक उडानहरू प्रभावित हुन सक्छन् । मौसम खराब हुने दिनहरूमा विशेषगरी भिरपखेरा र पहिरो जाने क्षेत्रमा यात्रा गर्दा जोखिम बढ्छ । जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र राष्ट्रिय आपत्कालीन कार्यसञ्चालन केन्द्रको अद्यावधिक बुलेटिन नियमित हेर्नुपर्ने हुन्छ । नदी किनार वा पहिरोको जोखिम भएका ठाउँमा बस्नेहरूले पूर्वसावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ । धान वा अन्य बाली काट्ने तयारीमा हुनुहुन्छ भने मौसम स्थिर नभएसम्मका लागि रोक्नु वा सुरक्षित ठाउँमा थन्क्याउनु उपयुक्त हुन्छ ।

बङ्गालको खाडीमा विकसित हुने जलवाष्पयुक्त न्यूनचापीय प्रणाली वा चक्रवात (चक्रवाती प्रणाली)ले नेपाल प्रत्यक्ष तटीय रेखामा नपरे तापनि यसको भू–उपग्रह प्रभावका कारण देशका अधिकांश भूभागमा जलमौसमजन्य विपद्को ठूलो जोखिम निम्त्याउँछ । यस प्रणालीले नेपालमा पार्ने चक्रवात–प्रेरित जोखिम, जीविकोपार्जनमा आउने चुनौतीहरू र तिनको न्यूनीकरणका उपायहरूको विस्तृत विवरण निम्न अनुसार छ,

१. चक्रवात–प्रेरित जोखिमहरू

अति भारी वर्षा र जल–उत्पन्न विपद् – चक्रवातबाट निसृत जलवाष्प नेपालको मनसुनसँग मिसिँदा वा उत्तर–पश्चिम सर्दा देशभर (विशेषगरी पूर्वी र मध्य क्षेत्र) छोटो समयमै अति भारी वर्षा गराउँछ ।

पहिरो र भूस्खलन – पहाडी तथा हिमाली भूभागमा माटो संतृप्त भई भीषण पहिरो, ढिस्को खस्ने र गेग्रान बहाव को जोखिम उच्च हुन्छ ।

बाढी र अकस्मात आउने बाढी – साना–ठूला नदी, खोला तथा चुरेबाट बग्ने खहरेहरूमा आकस्मिक बाढी आई तराई तथा उपत्यका क्षेत्रमा डुबान हुन्छ ।

हिमपात र हिमपहिरो – उच्च हिमाली क्षेत्रमा अस्वाभाविक रूपमा भारी हिमपात र हिमपहिरो जाने हुँदा पर्वतारोही र पदयात्रीहरू जोखिममा पर्छन् ।

हुरीबतास र चट्याङ – प्रणालीको प्रभावले तीब्र गतिको हावाहुरी चल्ने र चट्याङ पर्ने सम्भावना बढ्छ ।

२. जीविकोपार्जनमा आउने चुनौतीहरू

कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रमा क्षति – पाक्न लागेको वा काटेर राखेको धान तथा अन्य खाद्यान्न बाली नष्ट भई कृषकहरूले ठूलो आर्थिक क्षति व्यहोर्नुपर्छ । तरकारी खेती, फलफूलका बगैँचा र पशुधन (गाई, भैँसी, बाख्रा) बाढी–पहिरोमा पर्दा कृषकको दैनिक आयस्रोत ठप्प हुन्छ ।

भौतिक पूर्वाधार र सडक सञ्जाल ठप्प – राजमार्ग र ग्रामीण सडकहरू पहिरोले पुरिँदा गाउँ र सहरको सम्पर्क विच्छेद हुन्छ । विद्युत्, टेलिफोन र इन्टरनेटका पोल तथा तार ढाल्दा सञ्चार र ऊर्जा सेवा अवरुद्ध हुन्छ ।

खाद्य असुरक्षा र बजार आपूर्तिमा बाधा – सडक अवरुद्ध हुँदा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको आपूर्ति रोकिन्छ, जसले गर्दा दुर्गम क्षेत्रमा खाद्य संकट र मूल्यवृद्धि हुन्छ ।

विस्थापन र बसोबासको समस्या – बाढी र पहिरोले घर–खेत बगाउँदा गरिब तथा सीमान्तकृत समुदाय घरबारविहीन भई अस्थायी शिविरमा शरण लिन बाध्य हुन्छन् ।

स्वास्थ्य तथा सरसफाइमा असर – दूषित पानीका कारण हैजा, झाडापखाला, डेङ्गु, र टाइफाइड जस्ता जलजन्य र कीटजन्य रोगहरूको प्रकोप फैलिने जोखिम रहन्छ ।

३. न्यूनीकरणका उपायहरू (न्यूनीकरण तथा पूर्वतयारीका उपायहरू)

(क) अल्पकालीन तथा तत्काल गरिने उपायहरू

पूर्वसूचना प्रणाली – जल तथा मौसम विज्ञान विभाग को बुलेटिन र मोबाइल एसएमएस सतर्कता लाई ध्यानपूर्वक पछ्याउने र उच्च जोखिम क्षेत्रमा तत्काल सूचना पुर्याउने ।

बाली बचाउ रणनीति – कृषि प्राविधिकको परामर्शमा पाकिसकेको बाली मौसम बिग्रनुअघि नै सुरक्षित रूपमा भित्र्याउने वा नकाटिएका बालीलाई जोगाउन निकासको व्यवस्था गर्ने ।

खोज तथा उद्धार – सुरक्षा निकाय (नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी) तथा स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समितिलाई तयारी अवस्थामा राख्ने ।

अस्थायी आश्रयस्थल र राहत – बाढी र पहिरोको उच्च जोखिममा रहेका परिवारलाई पहिले नै सुरक्षित स्थान (विद्यालय, सामुदायिक भवन) मा सार्ने र खाद्यान्न, औषधि एवं स्वच्छ खानेपानीको जोहो गर्ने ।

(ख) दीर्घकालीन तथा संरचनात्मक उपायहरू

उत्थानशील पूर्वाधार – पहाडी क्षेत्रमा सडक निर्माण गर्दा वातावरणमैत्री (बायो–इन्जिनियरिङ)प्रविधि अपनाउने र तराईमा तटबन्ध निर्माण गर्ने ।

भूमि उपयोग नीति – नदी तटीय क्षेत्र र तीव्र ढाल भएका पहिरोग्रस्त क्षेत्रमा बस्ती विकास गर्न पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने ।

विपद् जोखिम बीमा (बाली तथा पशुपन्छी बीमा) – किसानहरूलाई जलवायु परिवर्तन र प्रकोपबाट हुने क्षतिपूर्तिको लागि कृषि तथा पशु बीमा दायरामा ल्याउने ।

स्थानीय क्षमता अभिवृद्धि – समुदायमा आधारित विपद् जोखिम व्यवस्थापन तालिम दिई स्थानीय तहलाई स्रोत र साधनले सम्पन्न बनाउने ।