जाडोअघि नै वायु प्रदूषणको चुनौती

जाडो पूर्ण रूपमा आइसकेको छैन, र प्रदूषणको विषाक्तता देशका धेरै शहरहरूको हावामा फैलिन थालेको छ । दिल्ली–एनसीआर सहित उत्तर भारतका धेरै क्षेत्रहरूमा वायु गुणस्तरमा तीव्र गिरावटले प्रदूषण संकट अब केवल मौसमी जाडो समस्या मात्र नभएर हाम्रो वातावरणीय व्यवस्थापन, शहरी विकास र जनस्वास्थ्यको लागि गम्भीर चुनौती बनेको संकेत गर्छ । प्रत्येक वर्ष, अक्टोबर र नोभेम्बरमा, यो संकट निसास्सिने धुवाँ, आँखा जल्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने र अस्पतालहरूमा बिरामीहरूको बढ्दो संख्याको साथ प्रकट हुन्छ ।

विडम्बनाको कुरा, समस्याको कारणहरू पहिचान गर्ने र समाधानहरूको बारेमा जानकारीको उपलब्धताको बावजुद, हामी हरेक वर्ष उही त्रासदी दोहोर्याउन बाध्य देखिन्छौं । प्रश्न यो छ: के स्वच्छ हावा सास फेर्न पनि नागरिकहरूको लागि दुर्लभ विलासिता बन्नेछ ? वायु प्रदूषण कुनै एकल कारण वा कुनै एकल राज्यको उत्पादन होइन । प्रमुख कारणहरूमा सवारी साधनको निकास, औद्योगिक उत्सर्जन, निर्माण स्थलबाट धुलो, सडक जम्मा, फोहोर र जैविक पदार्थ जलाउने, थर्मल पावर प्लान्टबाट उत्सर्जन हुने र कृषि अवशेषहरू जलाउने समावेश छन् ।

जाडोमा, तापक्रम घट्छ, हावाको गति घट्छ, र वायुमण्डलीय अवस्थाले जमिन नजिकै प्रदूषकहरू जम्मा हुन सक्छ, जसले गर्दा प्रदूषणको प्रभाव अझ गम्भीर हुन्छ । मौसमले समस्यालाई बढाउँछ, तर प्रदूषणको मूल कारणहरू मुख्यतया मानव गतिविधिहरू र तिनीहरूको अपर्याप्त नियमनसँग सम्बन्धित छन् । वायु प्रदूषणले मानव स्वास्थ्यमा सबैभन्दा बढी प्रतिकूल प्रभाव पार्छ । हानिकारक ग्याँस र धुलोले हाम्रो श्वासप्रश्वास प्रणालीलाई प्रतिकूल असर गर्छ, जसले गर्दा श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोगहरू तीव्र गतिमा फैलिन्छन् ।

अक्सिजनको कमीका कारण मानिसहरूमा निसास्सिने समस्या हुनु सामान्य कुरा हो । वायु प्रदूषण फोक्सोको क्यान्सर, श्वासप्रश्वास नली र घाँटीको समस्याको मुख्य कारण हो । वायु प्रदूषणको विडम्बना यो हो कि यो अदृश्य हुन्छ वा केही समय पछि गायब हुन्छ, तर हानिकारक ग्याँसहरू वायुमण्डलमा रहन्छन् । कार्बन मोनोअक्साइड एक निसास्साउने ग्याँस हो, जसले रक्तनलीहरूको अक्सिजन अवशोषित गर्ने क्षमतालाई कम गर्छ ।

सल्फर डाइअक्साइडले हाम्रो घाँटीलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ, जसले स्वरयन्त्र रोगहरू निम्त्याउँछ । हावाबाट निस्कने धुलोले सिलिकोसिस निम्त्याउँछ । मानिसहरूले १ देखि ५ पीपीएमको सल्फर डाइअक्साइड सांद्रता सहन सक्छन्, तर योभन्दा बढी सांद्रताले स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छ । ६ देखि १२ प्रतिशतको सांद्रताले नाक र घाँटीलाई चाँडै जलाउन सक्छ । यसबाहेक, यसले छालामा जलन पनि निम्त्याउन सक्छ । यो ग्याँसको उच्च सांद्रतामा बस्ने मानिसहरूलाई क्यान्सर, हृदय रोग, मधुमेह र अन्य रोगहरू हुने उच्च जोखिम हुन्छ ।

हाइड्रोजन सल्फाइड पनि एक घातक ग्यास हो । १०० पीपीएम वा सोभन्दा बढी सांद्रताले व्यक्तिलाई केही मिनेटमै गन्धको भावना गुमाउन सक्छ । त्यस्तै, कम सांद्रताले टाउको दुख्ने र बेहोस हुने समस्या निम्त्याउन सक्छ । वायुमण्डलमा धातु तत्वहरू पनि पाइन्छन्, जसमा सिसा, जिंक, क्याडमियम, पारा, तामा, निकल र क्रोमियम एस्टरहरू समावेश छन् । यी सबै तत्वहरूको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव हुन्छ । क्याडमियमले क्यान्सर निम्त्याउन सक्छ र अत्यधिक तनाव निम्त्याउन सक्छ ।

वायुमण्डलमा पाराले टाउको दुख्ने, सुस्ती र चेतना गुमाउने समस्या निम्त्याउन सक्छ । भेरिलियमले खोकी, कफ र साइनस समस्याहरू सहित श्वासप्रश्वास समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ । निकल, क्रोमियम र एस्बेस्टोसले क्यान्सर निम्त्याउन सक्छ । सिसाले स्नायु प्रणाली समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ । म्याङ्गनीजले म्याङ्गनीज निमोनियम निम्त्याउन सक्छ, जुन धेरै खतरनाक छ । ओजोन एक अत्यधिक प्रतिक्रियाशील ग्यास हो । यो प्राकृतिक रूपमा अक्सिजनमा विद्युतीय स्रावको प्रभावको कारण वायुमण्डलमा बन्छ ।

ओजोनको अत्यधिक सास फेर्नाले दम हुन सक्छ । यो एक अत्यधिक विषाक्त ग्यास हो । १.२५ पीपीएमको सांद्रता एक घण्टाको लागि सास फेर्नाले फोक्सो सामान्यभन्दा धेरै कम फैलिन्छ । उच्च सांद्रतामा सास लिँदा फोक्सोमा एक विशेष प्रकारको तरल पदार्थ जम्मा हुन सक्छ । हावाले कुनै प्रशासनिक सीमा मान्दैन; यसले एक क्षेत्रबाट अर्को क्षेत्रमा प्रदूषण पनि पुर्‍याउँछ । त्यसकारण, समाधानहरू क्षेत्रीय सहयोग, साझा जवाफदेहिता र समन्वित कार्य योजनाहरूमा आधारित हुनुपर्छ । वायु प्रदूषणको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष यसको स्वास्थ्य प्रभाव हो ।

विशेषगरी, पीएम २.५ जस्ता अति सूक्ष्म कणहरू फोक्सोमा गहिरो रूपमा प्रवेश गर्न सक्छन् र केही परिस्थितिहरूमा रक्तप्रवाहमा प्रवेश गर्न सक्छन् । यी कणहरूको लामो समयसम्म सम्पर्कले मुटु र फोक्सोको रोग, स्ट्रोक र अकाल मृत्युको जोखिम बढाउँछ । यसको प्रभाव विशेष गरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिलाहरू र पहिले नै अवस्थित चिकित्सा अवस्था भएकाहरूका लागि गम्भीर हुन सक्छ । यो संकट श्वासप्रश्वासका बिरामीहरूमा मात्र सीमित छैन ।

स्वस्थ देखिने मानिसहरूको प्रदर्शन, एकाग्रता र जीवनको गुणस्तरमा पनि असर पर्छ । जब स्कूल जाने बालबालिकाहरूलाई खुला ठाउँमा खेल्नबाट रोक लगाइन्छ, वृद्धवृद्धाहरूलाई बिहानको हिँडाइ त्याग्न बाध्य पारिन्छ र मजदुरहरूलाई विषाक्त हावामा काम गर्न बाध्य पारिन्छ, यो केवल वातावरणीय समस्या मात्र होइन, तर नागरिकहरूको स्वास्थ्यको अधिकार र मर्यादाको प्रश्न हो । वायु शुद्धीकरणकर्ता वा मास्क केही परिस्थितिहरूमा व्यक्तिगत सुरक्षाको लागि उपयोगी हुन सक्छ, तर तिनीहरूले स्वच्छ हावाको सार्वजनिक प्रावधानलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैनन् ।

जब प्रदूषण बढ्छ, ग्रेडेड रेस्पोन्स एक्शन प्लान (ग्रैप) लागू गर्नु आवश्यक छ । यसमा निर्माण गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध, सवारी साधन र उद्योगहरूमा नियन्त्रण, र प्रदूषणको गम्भीरतामा आधारित अन्य आपतकालीन उपायहरू समावेश छन् । यद्यपि, यी उपायहरूको सफलता केवल आदेश जारी गरेर होइन, तर तिनीहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन र निरन्तर अनुगमनद्वारा सुनिश्चित गरिन्छ । यदि प्रतिबन्धहरू उल्लङ्घन गरिरह्यो, निर्माण स्थलहरूमा धुलो उडिरहन्छ, र फोहोर खुला रूपमा जलिरहन्छ भने, सरकारी घोषणाहरूले इच्छित परिणामहरू दिन सक्दैनन् ।

प्रदूषण उत्कर्षमा पुग्ने प्रतीक्षा गर्नुको सट्टा, सरकारले सेप्टेम्बर–अक्टोबरदेखि नै तयारी सुरु गर्नुपर्छ । प्रदूषणका स्रोतहरूको पहिचान, औद्योगिक एकाइहरूको निरीक्षण, नियमित सडक सफाई, निर्माण स्थलहरूमा धुलो नियन्त्रण र सवारी साधन उत्सर्जन अनुगमन पहिले नै सुनिश्चित गर्नुपर्छ । सार्वजनिक यातायातलाई सुदृढ पार्ने, विद्युतीय बसहरूको प्रवद्र्धन गर्ने, स्वच्छ ऊर्जा विस्तार गर्ने र प्रदूषणकारी एकाइहरू विरुद्ध निष्पक्ष कारबाही गर्ने कुरा दीर्घकालीन रणनीतिको हिस्सा हुनुपर्छ । कृषि क्षेत्रमा पराल जलाउने समस्या किसानहरूलाई जरिवाना गरेर मात्र समाधान हुने छैन ।

उनीहरूलाई किफायती मेसिनरी, प्राविधिक सहयोग, वित्तीय प्रोत्साहन र बाली अवशेष व्यवस्थापनको लागि स्थानीय उपयोग सुविधाहरू प्रदान गर्नुपर्छ । किसानहरूलाई समस्याको सहभागी होइन, समाधानमा साझेदार बनाउनुपर्छ । विदेशमा वायु प्रदूषण नियन्त्रण गर्न कडा कदम चालिएको छ, तर हाम्रो देशमा यस सम्बन्धमा उदासीनता देखाइएको छ । यसलाई यसको स्रोतमै नियन्त्रण गर्नु राम्रो हुनेछ । हामीले केही उन्नत प्रविधिहरू प्रयोग गरेर पनि वायु प्रदूषण कम गर्न सक्छौं, जस्तै सिसा नभएको पेट्रोल प्रयोग गर्नु ।

पेट्रोल इन्जिनको सट्टा विद्युतीय इन्जिन प्रयोग गर्दा वायु प्रदूषण कम हुन्छ, त्यसैले यसलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने सवारी साधनले कुनै पनि वायु प्रदूषण गर्दैन । त्यस्तै, पुरानो जमानाको मेसिनरी र उपकरणहरूको सट्टा आधुनिक मेसिनरी र उपकरणहरू प्रयोग गर्नुपर्छ । उद्योगहरूले पनि वायु प्रदूषण कम गर्ने नयाँ प्रविधिहरू अपनाउनुपर्छ । उद्योगहरू आवासीय क्षेत्रहरूबाट धेरै टाढा अवस्थित हुनुपर्छ, र चिम्नीहरू भवनहरूको उचाइभन्दा तीन गुणा उचाइ हुनुपर्छ । नेपाल कृषिप्रधान देश हो । गहुँ र धान मुख्य बाली हुन् ।

कटनी गरेपछि, किसानहरूले सामान्यतया अवशेष जलाउँछन् । सामान्य भाषामा, यसलाई पराल जलाउनु भनिन्छ । यसबाट उत्पन्न हुने धुवाँले हावालाई धेरै प्रदूषित गर्छ । यसलाई जलाउनु कानुनी रूपमा गैरकानूनी भए पनि, किसानहरूले यसलाई जलाउँछन्, यसलाई अवशेष विसर्जन गर्ने सबैभन्दा सजिलो तरिका मान्छन् । प्रत्येक वर्ष, लाखौं टन कृषि अवशेष जलाउँदा सल्फर डाइअक्साइड, कण पदार्थ, कार्बन मोनोअक्साइड, कार्बन डाइअक्साइड र खरानी वायुमण्डलमा निस्कन्छ, जसले हावाले वातावरणलाई प्रदूषित गर्छ ।

मानिसहरूले सामान्यतया सार्वजनिक यातायातको तुलनामा निजी सवारी साधनलाई प्राथमिकता दिन्छन् । उनीहरू आफ्ना बच्चाहरूलाई स्कूल छोड्न, कार्यालय जान वा बजार जान दुई पाङ्ग्रे, चार पाङ्ग्रे, अटोरिक्शा आदि प्रयोग गर्छन् । यदि उनीहरूले शहरी बस, स्कूल बस र स्थानीय रेल जस्ता सार्वजनिक यातायात प्रयोग गरे भने वायु प्रदूषण कम गर्न सकिन्छ । त्यस्तै गरी, डिजेल र पेट्रोल सवारी साधनभन्दा सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने सवारी साधनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । विद्युतीय कारहरू पनि राम्रो विकल्प हुन् । प्रदूषण नियन्त्रण सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन ।

नागरिकहरूले निजी सवारी साधनको अनावश्यक प्रयोग घटाउने, सार्वजनिक यातायात अपनाउने, फोहोर र पातहरू जलाउनबाट जोगिने र ऊर्जा बचत गर्ने जस्ता कदम चाल्नुपर्छ । वातावरणीय नियमहरूको उल्लङ्घन भएमा सम्बन्धित अधिकारीहरूलाई रिपोर्ट गर्नु र स्थानीय स्तरमा सरसफाइ र हरियाली बढाउने प्रयासहरूमा भाग लिनु पनि आवश्यक छ । मिडिया, शैक्षिक संस्था र सामाजिक संस्थाहरूले जनचेतना अभियानहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ ताकि स्वच्छ हावाको महत्त्व चरम प्रदूषण स्तरको समयमा मात्र सम्झना नहोस् ।

यसबाहेक, वायु गुणस्तर तथ्याङ्क जनतालाई पारदर्शी रूपमा जारी गरिनुपर्छ, र प्रदूषण स्तरको आधारमा नागरिकहरूलाई स्वास्थ्य सल्लाह प्रदान गरिनुपर्छ । आज सरकार, उद्योग, किसान र नागरिकहरूले आ–आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिनु हुँदैन । चीनको बेइजिङ जस्ता शहरहरूमा प्रदूषण घटाउने अनुभवहरूले देखाउँछन् कि निरन्तर नीतिगत प्रयासहरू, स्वच्छ यातायात, औद्योगिक नियन्त्रण र प्रभावकारी अनुगमन मार्फत उल्लेखनीय सुधार सम्भव छ । भारतले पनि आफ्नो परिस्थिति अनुरूप त्यस्ता उपायहरूलाई दृढतापूर्वक कार्यान्वयन गर्नुपर्छ ।

हरेक जाडोमा प्रदूषणसँग लड्नु र त्यसपछि मौसम परिवर्तन हुँदा समस्यालाई बिर्सनु कुनै पनि संवेदनशील समाजको भाग्य हुन सक्दैन । स्वच्छ हावा विलासिता होइन; यो जीवनको आधारभूत आवश्यकता हो । यदि आज ठोस कदम चालिएन भने, भावी पुस्ताले भारी मूल्य चुकाउनुपर्नेछ । त्यसकारण, संकट गहिरो हुनु अघि प्रदूषणलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ, यो बिग्रिएपछि होइन । सरकारी सक्रियता, प्रशासनिक जवाफदेहिता र जनचेतना प्रमुख स्तम्भहरू हुन् जसमा हामी निसास्सिने हावाबाट मुक्तितर्फ अगाडि बढ्न सक्छौं ।

बेइजिङका पाठ र अगाडि बढ्ने बाटो

चीनको बेइजिङ जस्ता शहरहरूमा प्रदूषण घटाउने अनुभवहरूले देखाउँछन् कि दिगो नीतिगत प्रयासहरू, स्वच्छ यातायात, औद्योगिक नियन्त्रणहरू र प्रभावकारी अनुगमनमार्फत उल्लेखनीय सुधार सम्भव छ । नेपालले पनि आफ्नो परिस्थिति अनुरूप त्यस्ता उपायहरूलाई दृढतापूर्वक कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । हरेक जाडोमा प्रदूषणसँग लड्नु र त्यसपछि मौसम परिवर्तन हुँदा समस्यालाई बिर्सनु कुनै पनि संवेदनशील समाजको भाग्य हुन सक्दैन ।

स्वच्छ हावा विलासिता होइन, यो जीवनको आधारभूत आवश्यकता हो । यदि आज ठोस कदम चालिएन भने, भावी पुस्ताले भारी मूल्य चुकाउनुपर्नेछ । मानव जीवन स्वच्छ वातावरणमा निर्भर गर्दछ । अनुकूल वातावरण कायम राख्न रूख र बोटबिरुवाहरूको भूमिका कुनै गोप्य कुरा होइन । घना वन र हरिया वनस्पतिले हावालाई शुद्ध बनाउँछ । यसले हाम्रो जीवनदायी हावा अक्सिजनको स्तर बढाउँछ ।