‘डिप्रेशन’ भएको व्यक्तिको कल्पना गर्नुहोस् ।तपाईँलाई लाग्ला उनीहरू ओछ्यानबाट उठ्न सङ्घर्ष गरिरहेका छन् । सायद उनीहरू धेरै रुन्छन्, साथीहरूबाट टाढा हुन्छन् वा मुस्किलले ऊर्जावान् भएर दिन बिताउन सक्छन् ।
सायद तपाईँले त्यही व्यक्तिले खाना खाँदा जिस्किरहेको, व्यस्त सामाजिक जीवन बिताएको र काममा उत्कृष्ट भएको कल्पना गर्नुहुन्न । तर ‘स्माइलिङ डिप्रेशन’ भएका मानिसहरू ठ्याक्कै त्यस्तै देखिन सक्छन् ।कहिलेकाहीँ मूर्ख बनाइएको व्यक्ति साथी, साझेदार वा सहकर्मी होइन, यो तपाईँ हुनुहुन्छ ।
के हो ‘स्माइलिङ डिप्रेशन’ ?
‘स्माइलिङ डिप्रेशन’ अर्थात् मुहारमा मुस्कान भए पनि भित्रभित्रै हुने डिप्रेशन आधिकारिक रूपमा तोकिएको रोगको निदान वा श्रेणी होइन । तर पछिल्लो पाँच वर्षमा यस शब्दावलीसम्बन्धी खोजीमा ५० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ ।
ब्रिटेनको केम्ब्रिज विश्वविद्यालयकी मानसिक स्वास्थ्य अनुसन्धानकर्ता डा ओलिभिया रेमेस भन्छिन्, ‘यसको अर्थ बाहिर खुसी देखिए तापनि भित्रभित्रै निराश र उदास महसुस गर्नु हो ।’ हामी सबैलाई कहिलेकाहीँ उदास वा खिन्न महसुस हुन्छ । तर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार विश्वभरका ३२ करोड २० लाख मानिसहरूमा यस्तो भावना डिप्रेशनका रूपमा विकास भइरहेको हुन्छ ।
यस्तो अवस्थामा लगातारको उदासीपन वा रुचि र आनन्द हराउनेजस्ता लक्षणहरू हप्ता वा महिनौँसम्म रहिरहन्छन् । त्यसले काम, सम्बन्ध, निद्रा र दैनिक जीवनलाई असर गर्छ । तर डिप्रेशन सधैँ हामीले सोचेजस्तो वा अपेक्षा गरेजस्तो देखिँदैन । अध्ययनहरूले देखाए अनुसार खासमा डिप्रेशन भएका ४० प्रतिशतसम्म मानिसहरूमा ‘असामान्य’ प्रकारको समस्या देखिन्छ ।
त्यसमा लक्षणहरू सामान्य वा परम्परागत बुझाइभन्दा फरक हुन्छन् । उदाहरणका लागि, कसैले सामान्यभन्दा कमको साटो बढी सुत्न वा खान सक्छन् जबकि कुनै राम्रो वा उत्साहजनक घटना हुँदा उनीहरूको मनस्थिति (मूड) क्षणभरका लागि सुध्रिन सक्छ ।
डिप्रेशन भएका मानिसहरूले आफूले भोगिरहेको अवस्थालाई लुकाउन सक्छन् भन्ने कुराका प्रमाण पनि छन् । यसलाई ‘क्यामफ्लाजिङ’ वा ‘मास्किङ’ भनिन्छ । त्यसमा उनीहरूले अरूसँग घुलमिल हुन वा सामान्य देखिनका लागि आफ्ना निश्चित गुण वा भावनाहरू लुकाउने प्रयास गर्छन् ।
मानिसहरू किन डिप्रेशन लुकाउँछन् ?
‘स्माइलिङ डिप्रेशन’ भएका केही मानिसहरूलाई आफू डिप्रेशनमा छु भन्ने थाहा पनि हुँदैन । त्यसैले उनीहरूले यसलाई लुकाइरहेको थाहा हुँदैन । ‘उनीहरूलाई आफ्ना लक्षणहरू व्यस्त, तनावपूर्ण जीवन बिताउँदाका असर मात्र हुन् भन्ने लाग्न सक्छ,’ रेमेस भन्छिन् ।
आफू सङ्घर्ष गरिरहेको कुरा बुझ्न अरू कसैले भेउ नपाऊन् भनेर लुकाउन मानिसहरू कडा परिश्रम गर्छन् । यो कुरा विशेष गरी ‘पर्फेक्सनिस्ट’ र अत्यधिक इमान्दार व्यक्तिहरूमाझ देखिन सक्छ । ‘उनीहरू आफैँबाट उच्च अपेक्षा राख्छन् । र आफू वा अरू मानिसहरूले आफू सङ्घर्ष गरिरहेको कुरा स्वीकार गरेको देख्न चाहँदैनन्,’ उनी भन्छिन् ।
केही मानिसहरूलाई त्यो नराम्रो कुरा लाग्ने र अरूलाई बोझ बन्ने डर हुन्छ ।अध्ययनहरूले देखाएअनुसार उनीहरू काममा वा सम्बन्धमा आफ्नो अनावश्यक मूल्याङ्कन हुने वा त्यसको नतिजा बेहोर्नुपर्नेबारे चिन्ता गर्न सक्छन् । सांस्कृतिक वा पारिवारिक अपेक्षाहरूले पनि खुलेर बोल्न गाह्रो बनाउन सक्छन् ।
डिप्रेशन लुकाउनुका जोखिमहरू केके हुन् ?
विज्ञहरूका अनुसार बाहिरबाट सबै ठिकठाक छ भनी देखाउने प्रयास गर्नु खतरनाक हुन सक्छ । ब्रिटेनको एक्सटर विश्वविद्यालयका चिकित्सकीय मनोवैज्ञानिक प्राध्यापक बार्नी डन भन्छन्, ‘डिप्रेशनले हामीलाई अलग्याउँछ र एक्लोपन महसुस गराउँछ । यस्तो अवस्थामा खस्किएको मनोदशा सुधार्ने एउटा उत्तम उपाय भनेको अरूसँग घुलमिल हुनु वा सम्बन्ध जोड्नु हो ।’
यसको अर्थ समस्या लुकाउँदा मानिसहरूले आफूलाई आवश्यक पर्ने सहयोग नपाउने अवस्था पनि आउन सक्छ । रेमेस भन्छन्, ‘यदि यी प्रारम्भिक लक्षणहरूलाई समयमै सम्बोधन गरिएन भने तिनले गम्भीर तथा दीर्घकालीन समस्याको रूप लिन सक्छन् र आत्महत्याको जोखिम बढाउन सक्छन् ।’
डिप्रेशनका सजिलै नदेखिने सात लक्षणहरू
केही परिवर्तनहरू थाहा नपाउने खालका हुन सक्छन् र ती समस्या नभएझैँ लाग्न सक्छन् ।
१. तपाईँले आनन्द लिन छोड्नुभएको छ – यदि तपाईँलाई साथीभाइलाई भेट्ने, जिम जाने वा आफ्नो मन पर्ने टीभी कार्यक्रम हेर्नेजस्ता सामान्य रूपमा उत्सुकताका साथ गर्ने कामहरू अहिले बोझजस्तो लाग्न थालेको छ भने यसको गहिराइमा पुगेर बुझ्नु आवश्यक हुन सक्छ । रेमेस भन्छन्, ‘सामान्यत: सोख वा रुचिमा कमी आउनुलाई व्यस्तता र तीव्र गतिको जीवनशैलीको परिणाम मान्नु सजिलो हुन्छ ।’
२. तपाईँका हातखुट्टा असामान्य रूपमा भारी महसुस हुन्छन् – ‘लेडन परालसिस’ भनिने यो अवस्थामा हातखुट्टा भारी महसुस हुन्छन् । त्यसले गर्दा दैनिक गतिविधिहरू गर्न पनि धेरै प्रयास गर्नुपर्ने हुन्छ । यो ‘एटिपिकल डिप्रेशन’को लक्षण हुन सक्छ ।
३. तपाईँ बारम्बार योजनाहरू रद्द गर्नुहुन्छ – अरूको अगाडि हुँदा तपाईँ कहिलेकाहीँ एकदमै ‘राम्रो अवस्था’मा देखिन सक्नुहुन्छ । तर जब तपाईँको मनस्थिति खस्किन्छ र आफ्नो भावना लुकाउन सक्नुहुन्न, तब योजनाहरू रद्द गर्नुहुन्छ ।
४. तपाईँ धेरै सुत्नुहुन्छ तर पनि थकित महसुस गर्नुहुन्छ – तपाईँ आफ्ना सामान्य गतिविधिहरू गरिरहनु भएको हुन सक्छ । तर साथसाथै आफूलाई झन्झन् शिथिल वा रित्तो महसुस गरिरहनु भएको हुन सक्छ । रेमेस भन्छन्, ‘साँझको समय विशेष गरी कठिन हुन सक्छ किनकि यो अवस्था भएका मानिसहरूलाई दिनको अन्त्यमा अझ खराब महसुस हुन सक्छ र उनीहरूलाई सामान्यभन्दा बढी निद्राको आवश्यकता पर्न सक्छ ।’
५. तपाईँ आलोचना वा अस्वीकृतिप्रति बढी संवेदनशील हुनुहुन्छ – हाकिमको सामान्य टिप्पणी वा साथीले योजना रद्द गर्दा लाग्ने चोट सामान्यभन्दा तपाईँलाई धेरै गहिरो हुन सक्छ । ‘एडीएचडी’ भएका मानिसहरूले पनि आलोचना वा अस्वीकृतिप्रति बढी संवेदनशीलता अनुभव गर्न सक्छन् । यो ‘एटिपिकल डिप्रेशन’को एक विशेषता भएको रेमेस बताउँछन् ।
६. तपाईँ सधैँ रमाइलो वा सहयोगी व्यक्तिका रूपमा चिनिनुहुन्छ – डिप्रेशनसँग जुधिरहेका व्यक्ति सधैँ एक्लिने वा पछि हट्ने गर्दैनन् । कहिलेकाहीँ उनीहरू यसको ठिक उल्टो व्यवहार गर्न सक्छन्, जस्तै: भोजभतेरमा घुलमिल हुने, आफूलाई पूर्ण रूपमा काममा व्यस्त राख्ने वा अरूलाई मद्दत गर्न आफ्नो सीमाभन्दा बाहिर गएर प्रयास गर्ने ।
७. तपाईँको भित्री सोच सधैँ नकारात्मक हुन्छ – बाहिरबाट हेर्दा तपाईँ आत्मविश्वासी देखिन सक्नुहुन्छ, तर भित्रभित्रै भने आफूप्रति निकै आलोचनात्मक हुनुहुन्छ । आफैप्रति सन्देह, आफूलाई मूल्यहीन ठान्ने भावना र शून्यताको विचार यसका सम्भावित चेतावनीयुक्त सङ्केतहरू हुन् ।
के कुराले मद्दत गर्न सक्छ ?
‘स्माइलिङ डिप्रेशन’ शब्द आफैँमा आलोचकबिनाको छैन । यसले मानिसहरूलाई उनीहरूले अनुभव गरिरहेको कुरा पहिचान गर्न मद्दत गर्न सक्छ, तर यसले जटिल अनुभवलाई ‘सरल’ रूपमा देखाउन पनि सक्ने रेम्स बताउँछिन् । ‘मुस्कुराउने शब्दले तपाईँलाई खुसी र खुसीको बारेमा सोच्न बाध्य पार्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘तर यस अवस्थाको मुख्य विशेषता वास्तवमा निराशा, शून्यता र बेकारपन हो ।’
डन आफूले विश्वास गर्ने व्यक्तिसँग कस्तो महसुस गरिरहनुभएको छ भन्ने बारेमा थोरै कुरा बताएर गरेर सानो सुरुवात गर्न सुझाव दिन्छन् । ‘प्राय: व्यक्तिहरू यसले अरूसँगको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन सक्छ भनेर छक्क पर्छन् । यसले उनीहरूलाई अरू पनि साथमा रहेको महसुस गर्न मद्दत गर्न सक्छ र उनीहरू यस्तो महसुस गर्ने एक्लै छैनन् भन्ने महसुस गराउन सक्छ,’ उनी भन्छन् । यदि तपाईँ सङ्घर्ष गर्दै हुनुहुन्छ भने, उनी आफ्नो डाक्टरसँग कुरा गर्न सिफारिस गर्छन् ।’कुराकानी, औषधिहरू र सामाजिक उपचारहरू सबै प्रभावकारी हुन सक्छन् भन्ने राम्रो प्रमाण छ,’ उनी भन्छन् ।
