बूढीगण्डकीको विनाशकारी बहाव, के भन्छ बाढी पूर्वानुमान महाशाखा ?

गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–६, तुभजेनजिक बूढीगण्डकी नदीमा आएको असामान्य बाढी हिमाली क्षेत्रमा गएको पहिरोका कारण नदीको बहाव अवरुद्ध भई पानी जम्मा भएको र त्यसपछि अवरोध कमजोर भएर वा भत्किएर एक्कासि ठूलो बहाव निस्किएको हुन सक्ने प्रारम्भिक प्राविधिक विश्लेषणले देखाएको छ । तर बाढीको वास्तविक कारण, पहिरोको प्रकृति र हिमपहिरोको भूमिका भने विस्तृत अध्ययनबाट पुष्टि हुन बाँकी छ ।

बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले सार्बजनिक गरेको बूढीगण्डकी नदीमा आएको असामान्य बाढीको कारण तथा तल्लो तटीय क्षेत्रमा प्रभाव बारेको प्रारम्भिक प्रतिवेदनमा बाढीको थप तथ्य तथा प्राविधिक विश्लेषण जारी रहेको उल्लेख छ । प्रतिवेदनअनुसार असोज २५ गते बिहान करिब ६ बजे तुभजे क्षेत्रबाट असामान्य बाढी आएको प्रारम्भिक सूचना प्राप्त भएको थियो । त्यसपछि आरुघाटस्थित बाढी मापन केन्द्रमा नदीको जलसतह तीव्र रूपमा बढेको देखिएको थियो । बिहान ८ बजेर ४० मिनेटमा जलसतह ८.४३ मिटर पुगेको विवरण प्राप्त भएको थियो ।

त्यसलगत्तै बाढीले पक्की पुलसहित मापन केन्द्र बगाएपछि त्यहाँबाट थप प्रत्यक्ष जलसतहको विवरण प्राप्त हुन सकेन । प्रतिवेदनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष बाढीको सम्भावित उत्पत्ति, हिमाली भूभागको भौगर्भिक संवेदनशीलता, नदीमा आएको असामान्य बहावको परिमाण र पूर्वसूचना प्रणालीको भूमिकासँग सम्बन्धित छ । यसले तत्कालीन घटनाको व्याख्या मात्र नगरी आगामी दिनमा यस्ता विपद्को जोखिम घटाउन आवश्यक निगरानी र तयारीबारे पनि प्रश्न उठाएको छ ।

बाढी कसरी आयो ? प्रारम्भिक प्राविधिक विश्लेषण

प्रतिवेदनमा समेटिएका भू–उपग्रह तस्बिर, भू–आकृतिक अध्ययन र प्रारम्भिक सूचनाले बूढीगण्डकीको सहायक नदी स्यार खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो वा हिमपहिरोसहितको गेग्रान बहाव गएको सम्भावना देखाएका छन् । अध्ययनमा सन् २०२६ अक्टोबर ६ र अक्टोबर ११ का भू–उपग्रह तस्बिर तुलना गरिएको छ । अक्टोबर ११ को तस्बिरमा माथिल्लो हिमाली भागबाट तलतर्फ गएको गाढा रेखा तथा पहिरोको सम्भावित बहाव मार्ग देखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । यसलाई पहिरो वा गेग्रान बहावले जमिनको सतह र वनस्पति बगाएको संकेतका रूपमा व्याख्या गरिएको छ ।

प्रतिवेदनको भू–आकृतिक विश्लेषणअनुसार माथिल्लो भागबाट आएको गेग्रान तीव्र ढलान हुँदै चुचम्लिङ र रिप्चेतनजिक मुख्य नदीको दोभानमा पुगेको हुन सक्छ । त्यहाँ गेग्रान थुप्रिएर केही समय नदीको प्राकृतिक बहाव रोकिएको वा थामिएको सम्भावना औँल्याइएको छ । यस्तो अवस्था बनेको भए अवरोध कमजोर भएर भत्किँदा एकैपटक ठूलो परिमाणमा पानी तलतिर बग्न सक्ने देखिन्छ । तर प्रतिवेदनले यो सम्भावित कारणलाई अन्तिम निष्कर्षका रूपमा पुष्टि गरेको छैन । विशेषगरी घटना हिमपहिरोबाट सुरु भएको हो वा चट्टान तथा माटोसहितको पहिरोबाट भन्ने विषय अझै यकिन हुन बाँकी छ ।

केही घण्टामै खतराको तह पार, जलसतह ८.४३ मिटर

बाढीको तीव्रता बुझ्न आरुघाटस्थित मापन केन्द्रमा अभिलेख भएको जलसतह महत्त्वपूर्ण छ । प्रतिवेदनअनुसार बिहान ६ बजेर ३० मिनेटमा जलसतह ३.६६ मिटर पुगेको थियो । बिहान ७ बजेर ५० मिनेटमा यो बढेर ५.०१ मिटर पुग्यो, जुन निर्धारित खतराको तह ५ मिटरभन्दा माथि हो । त्यसपछि जलसतह थप बढ्दै बिहान ८ बजेर ३० मिनेटमा ६.२२ मिटर र ८ बजेर ४० मिनेटमा ८.४३ मिटर पुगेको विवरण प्रतिवेदनमा छ । आरुघाटमा रहेको मापन केन्द्रले नदीको जलसतह छोटो समयमा तीव्र गतिले बढेको देखाउँछन् ।

विशेषगरी बिहान ७ः५० देखि ८ः४० सम्मको अवधिमा जलसतह ३.४२ मिटरले बढेको अभिलेख छ । यद्यपि प्रतिवेदनले यी तथ्यलाई प्रारम्भिक विवरण भनेको छ र अन्तिम प्रतिवेदनमा समय तथा मापनको प्राविधिक प्रमाणीकरणपछि संशोधन हुन सक्ने स्पष्ट पारेको छ । यस घटनाले आकस्मिक बाढीमा नियमित मापन केन्द्रको सूचना मात्रै पर्याप्त नहुन सक्ने देखाउछ । बाढीले मापन केन्द्र नै नष्ट गरेपछि प्रत्यक्ष जलसतहको सूचना बन्द भयो । त्यसैले नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो वा प्राकृतिक अवरोध बनेको सूचना, भू–उपग्रहबाट प्राप्त संकेत र तल्लो तटीय क्षेत्रमा पुग्ने सम्भावित बहावको पूर्वानुमानलाई एकीकृत गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।

बाढीको सम्भावित स्रोत क्षेत्र अत्यन्त जोखिमपूर्ण

प्रतिवेदनको भू–आकृतिक तथा भौगर्भिक विश्लेषणले घटनाको स्रोत क्षेत्र समुद्री सतहबाट करिब ५ हजार ५०० देखि ६ हजार ५०० मिटर उचाइमा रहेको सम्भावना देखाएको छ । त्यहाँबाट पहिरो वा हिमपहिरो सुरु भएर ३ हजार ५०० मिटरभन्दा बढीको ठाडो उचाइ पार गर्दै स्यार खोलानजिकको तल्लो क्षेत्रमा पुगेको विश्लेषण गरिएको छ । प्रतिवेदनमा पहिरोको सम्भावित स्रोत क्षेत्रलाई भौगर्भिक संवेदनशीलताको पाँचौँ तहमा राखिएको छ । यो अत्यधिक संवेदनशील क्षेत्र हो ।

तीव्र ढलान, कमजोर चट्टानी संरचना र विभिन्न भूगर्भीय एकाइको संगमले जमिन खस्ने तथा ठूलो पहिरो जाने जोखिम बढाउन सक्ने उल्लेख छ । यसको अर्थ बाढीको तत्कालीन बहाव पार भइसके पनि स्रोत क्षेत्रमा पहिरो वा प्राकृतिक अवरोधको अवस्था स्थिर छ कि छैन भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण रहन्छ । तर जोखिम क्षेत्र संवेदनशील हुनु मात्रै अर्को बाढी आउने निश्चित प्रमाण होइन । त्यसका लागि थप भूगर्भीय निरीक्षण, भू–उपग्रह तस्बिरको नियमित तुलना र नदीको बहाव अवस्थाको अनुगमन आवश्यक हुन्छ ।

तल्लो तटीय क्षेत्रमा कति प्रभाव पर्न सक्थ्यो ?

प्रतिवेदनले बूढीगण्डकीबाट त्रिशूली नदी प्रणाली हुँदै तल्लो तटीय क्षेत्रमा बाढीको प्रभाव फैलिन सक्ने अवस्थालाई ध्यानमा राखेर बेनीघाट, मुग्लिन र देवघाटसम्म निगरानी गरिएको उल्लेख गरेको छ । मुग्लिन, तनहुँ, चितवन र नवलपरासी क्षेत्रका बासिन्दालाई समेत सतर्क रहन आग्रह गरिएको थियो । नदीको बहाव तल्लो क्षेत्रमा पुगिसकेको भए पनि स्रोत क्षेत्र अस्थिर रहन सक्ने भएकाले निरन्तर निगरानी र सावधानी आवश्यक रहेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ । प्रतिवेदनमा कालिखोला र देवघाटस्थित मापन केन्द्रका जलसतह तथा गणितीय सम्बन्धका आधारमा बाढीका क्रममा आएको अतिरिक्त पानीको परिमाण अनुमान गरिएको छ ।

• कालिखोला – करिब ५२ लाख ९० हजार घनमिटर अतिरिक्त पानी ।
• देवघाट – करिब ४९ लाख ७० हजार घनमिटर अतिरिक्त पानी ।

यी परिमाण प्रत्यक्ष बहाव मापनबाट निकालिएका होइनन् । जलसतह र बहावबीचको सम्बन्धका आधारमा तयार गरिएको बाढीको अभिलेखबाट गणना गरिएका अनुमान हुन् । आकस्मिक बाढीका बेला नदीको आकार परिवर्तन हुने र बहावको अवस्था असामान्य हुने भएकाले गणनामा फरक पर्न सक्ने प्रतिवेदनले स्पष्ट पारेको छ । यसकारण यी दुई स्थानको अनुमानलाई जोडेर बाढीको कुल पानीको परिमाण ठ्याक्कै यति नै थियो भन्न मिल्दैन । फरक स्थानमा एउटै बाढीको पानी मापन गरिएको हुन सक्ने भएकाले त्यसलाई अलग–अलग पानीको मात्रा मानेर जोड्नु पनि उचित हुँदैन ।

पूर्वसूचना प्रणालीले कसरी काम गर्यो ?

प्रतिवेदनले घटनाका क्रममा अपनाइएको पूर्वसूचना तथा जोखिम सञ्चारलाई महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । बाढीको प्रारम्भिक सूचना बिहान करिब ६ बजे प्राप्त भएपछि प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दालाई सन्देश पठाउन थालिएको थियो । नेपाल टेलिकम र एनसेलमार्फत पहिलो चरणमा करिब ६० हजार सन्देश पठाइएको र बिहान ९ः२५ बजे थप करिब २ लाख सन्देश पठाइएको विवरण प्रतिवेदनमा छ ।

बिहान करिब ८ बजे सामाजिक सञ्जालमार्फत पनि बाढीको अवस्थाबारे जानकारी सार्वजनिक गर्दै सुरक्षित स्थानमा जान आग्रह गरिएको थियो । यस क्रममा बूढीगण्डकी तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा जान वा सुरक्षित स्थानमै रहन अनुरोध गरिएको थियो । बेनीघाटसम्मका बस्ती खाली गर्न तथा जोखिमअनुसार सडक आवागमन रोक्न आग्रह गरिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । प्रतिवेदनको अन्तिम खण्डले समयमै सूचना प्रवाह र माथिल्लो क्षेत्रका समुदायबाट प्राप्त निरन्तर सूचनाका कारण मानवीय क्षति हुन नपाएको उल्लेख गरेको छ ।

यसलाई सफल पूर्वसूचना प्रणालीको उदाहरणका रूपमा लिन सकिने प्रतिवेदनको भनाइ छ । यद्यपि यसबाट पूर्वसूचना प्रणालीका सबै पक्ष पूर्ण रूपमा प्रभावकारी थिए भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । कति मानिससम्म सूचना पुग्यो, कति समयभित्र सुरक्षित स्थानमा पुगे र कुन क्षेत्रमा सूचना ढिलो पुग्यो भन्ने छुट्टै मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ । प्रतिवेदनले उपलब्ध विवरणका आधारमा सूचना प्रवाह भएको देखाए पनि यी सबै पक्षको विस्तृत परिणाम प्रस्तुत गरेको छैन ।

बाढी मापन केन्द्र नष्ट भएपछि निगरानीमा चुनौती

आरुघाटको बाढी मापन केन्द्र पुलमा जडान गरिएको थियो । बाढीले पुलसहित केन्द्र बगाएपछि त्यहाँबाट प्रत्यक्ष जलसतह मापन गर्न नसकिने अवस्था बनेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । उक्त स्थानमा नयाँ बाढी मापन केन्द्र स्थापना गर्न तयारी सुरु गरिएको पनि जनाइएको छ । यसले बाढीको जोखिम बढी भएका क्षेत्रमा एउटै मापन केन्द्रमा निर्भर रहनु जोखिमपूर्ण हुन सक्ने देखाउछ । भविष्यमा मापन केन्द्र स्थापना गर्दा बाढीले संरचना बगाए पनि सूचना प्राप्त भइरहने वैकल्पिक व्यवस्था, माथिल्लो क्षेत्रमा स्वचालित निगरानी र सञ्चार अवरुद्ध भए पनि काम गर्ने सूचना प्रणाली आवश्यक देखिन्छ ।

यसका साथै नदीमा प्राकृतिक अवरोध बनेको आशंका देखिएपछि त्यसको अवस्थाबारे नियमित जानकारी लिन सक्ने प्रणाली पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नदीको सतह सामान्य देखिए पनि माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा भइरहेको अवस्था भएमा तल्लो तटीय क्षेत्रले जोखिमको सूचना समयमै पाउनुपर्छ । प्रतिवेदनले बाढीको कारण पुष्टि गर्न बाँकी, तर जोखिम पहिचान र पूर्वसूचना सुधार तत्काल आवश्यक रहेको निष्कर्ष निकालेको छ । प्रारम्भिक प्रतिवेदनले बूढीगण्डकीमा आएको असामान्य बाढीको सम्भावित कारण हिमाली क्षेत्रमा गएको पहिरो, त्यसले स्यार खोलाको बहाव अवरुद्ध गर्नु र जम्मा भएको पानी एक्कासि बग्नु रहेको देखाएको छ ।

तर घटनाको अन्तिम कारण पुष्टि भइसकेको छैन । पहिरो हिमपहिरोबाट सुरु भएको हो वा चट्टान र माटोसहितको गेग्रान बहावबाट भन्ने विषय थप अध्ययनको प्रतीक्षामा छ । त्यसैले प्रारम्भिक विश्लेषणलाई नै अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन । प्रतिवेदनका आधारमा पाँचवटा मुख्य निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ । पहिलो, बाढीको तीव्रता असामान्य थियो । आरुघाटमा जलसतह ५ मिटरको खतराको तह पार गरेर ८.४३ मिटर पुगेको प्रारम्भिक अभिलेखले छोटो समयमा ठूलो बहाव आएको देखाउँछ । यस्तो अवस्थामा नियमित नदी मापनसँगै माथिल्लो जलाधार क्षेत्रको निगरानी आवश्यक हुन्छ ।

दोस्रो, जोखिमको स्रोत नदीको तल्लो भागमा मात्र सीमित छैन । प्रतिवेदनले उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको पहिरोको सम्भावित स्रोत क्षेत्रलाई अत्यधिक संवेदनशील देखाएको छ । त्यसैले बाढी नियन्त्रणको तयारी नदी किनारमा मात्रै केन्द्रित हुनु पर्याप्त हुँदैन । माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो, गेग्रान थुप्रिने अवस्था र सम्भावित प्राकृतिक बाँधको निगरानी पनि उत्तिकै आवश्यक छ । तेस्रो, पूर्वसूचना प्रणालीको भूमिका महत्त्वपूर्ण देखिएको छ । प्रारम्भिक सूचना प्राप्त भएपछि सन्देश र सार्वजनिक सञ्चारमार्फत जोखिमबारे जानकारी दिइएको थियो ।

प्रतिवेदनले समयमै सूचना प्रवाह र स्थानीय समुदायबाट प्राप्त जानकारीलाई मानवीय क्षति हुन नदिन सहयोगी मानेको छ । अब यस प्रणालीको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गरी सूचना कति छिटो, कति मानिससम्म र कुन माध्यमबाट पुग्यो भन्ने अध्ययन गर्नुपर्छ । चौथो, मापन केन्द्र नष्ट हुँदा जोखिमको वास्तविक अवस्था बुझ्न कठिन हुन्छ । आरुघाटको केन्द्र बगेपछि प्रत्यक्ष जलसतह मापन बन्द भएको घटनाले वैकल्पिक मापन केन्द्र, स्वचालित सूचना प्रणाली र निरन्तर सञ्चारको आवश्यकता देखाएको छ । बाढीको तीव्रता बढी भएका नदीमा एउटा संरचना नष्ट हुँदैमा सम्पूर्ण निगरानी रोकिने अवस्था रहनु हुँदैन ।

पाँचौँ, तत्कालीन बाढी पार भइसकेको अवस्थालाई जोखिम पूर्ण रूपमा समाप्त भएको अर्थमा लिन मिल्दैन । प्रतिवेदनले बाढीको बहाव पार भइसकेको भए पनि स्रोत क्षेत्र अस्थिर हुन सक्ने भएकाले निरन्तर अनुगमन र सावधानी आवश्यक रहेको स्पष्ट पारेको छ । यसको अर्थ अर्को बाढी निश्चित छ भन्ने होइन, बरु थप जोखिम छ कि छैन भन्ने प्राविधिक मूल्याङ्कन आवश्यक छ । समग्रमा, यो घटना आकस्मिक बाढीको जोखिम मूल्याङ्कन गर्दा मौसम र नदीको सतह मात्र हेरेर नपुग्ने उदाहरण हो । माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा हुने पहिरो, नदीको बहाव अवरुद्ध हुने अवस्था, प्राकृतिक बाँध फुट्ने सम्भावना र तल्लो तटीय क्षेत्रमा पुग्ने पानीको परिमाणलाई एउटै जोखिम व्यवस्थापन प्रणालीमा जोड्नुपर्छ ।

अबको प्राथमिकता घटनाको अन्तिम प्राविधिक कारण पत्ता लगाउनु, प्रभावित जलाधार क्षेत्रको स्थिरता जाँच्नु, बाढी मापन केन्द्र पुनःस्थापना गर्नु र पूर्वसूचना प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु हुनुपर्छ । साथै कालिखोला र देवघाटमा गणना गरिएको अतिरिक्त पानीको परिमाणलाई थप प्रमाणका आधारमा प्रमाणीकरण गर्न आवश्यक छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो प्रतिवेदन प्रारम्भिक हो । यसले बाढीको सम्भावित कारण र जोखिमका क्षेत्र पहिचान गरेको छ, तर अन्तिम कारण, घटनाको पूर्ण भौतिक प्रक्रिया र भविष्यमा जोखिम दोहोरिने सम्भावनाबारे निश्चित निष्कर्ष दिन थप प्राविधिक अध्ययन आवश्यक छ । यही भिन्नता स्पष्ट राखेर मात्र घटनाबाट सही पाठ सिक्न र भविष्यमा जनधनको क्षति घटाउने प्रभावकारी उपाय तय गर्न सकिन्छ ।