भेरी करिडोर सडकको विचमा रहेको डोल्पाको त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका–१ त्रिपुराकोटस्थित बाला त्रिपुरासुन्दरी भगवती मन्दिर छ । धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक किंवदन्ती र मौलिक सांस्कृतिक परम्पराको संगम रहेको उक्त मन्दिर भक्तजनहरूको रोजाइमा पर्दै आएको छ । प्राचीन शिलालाई आदिशक्तिको प्रतीक मानेर पूजा गरिने यो मन्दिर पश्चिम नेपालको प्रसिद्ध शक्तिपीठमध्ये एक हो ।
बडादशैँ, चैतेदशैँ र अन्य धार्मिक पर्वमा यहाँ टाढाटाढाबाट भक्तजन पुग्ने गर्छन् । डोल्पाली समुदायको धार्मिक विश्वासमा विशेष स्थान राख्ने यो मन्दिर केवल पूजाआजा गर्ने स्थल मात्र होइन, स्थानीय इतिहास, सामाजिक सम्बन्ध, गुठी व्यवस्था र पुस्तौँदेखि चलिआएका सांस्कृतिक परम्परा संरक्षण गर्ने केन्द्रसमेत हो । मन्दिरसँग जोडिएका किंवदन्ती, देवीको शिलास्वरूप र यहाँ मनाइने मौलिक पर्वले यसको विशिष्ट धार्मिक पहिचान स्थापित गरेको स्थानीय रामचन्द्र न्यौपानेले बताए ।
१११४ सालमा स्थापना भएको धार्मिक विश्वास
बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको स्थापना विक्रम संवत् १११४ सालमा भएको मानिन्छ । मन्दिरको इतिहाससम्बन्धी विवरण तथा स्थानीय जनश्रुतिअनुसार यसको उत्पत्तिसँग धान कुट्ने परम्परागत ओखल जोडिएको छ । किंवदन्तीअनुसार, अहिले मन्दिर रहेको स्थानमा पहिले धान कुट्ने ओखल थियो । त्यहाँ धान कुट्दा कहिले अपेक्षाभन्दा कम र कहिले अस्वाभाविक रूपमा बढी चामल प्राप्त हुने गरेको न्योपानेले बताए ।
यस घटनाको रहस्य पत्ता लगाउन जमिन खन्ने क्रममा तामाको भाँडो, उम्लिरहेको घीउ र बलिरहेको बत्ती भेटिएको तथा त्यहाँबाट निस्किएका पुतली शिलामा परिणत भएको कथा प्रचलित रहेको स्थानीयबासी बताउँछन् । ती शिलालाई देवीका स्वरूप मानेर पूजा गर्न थालिएपछि यस स्थानमा मन्दिर स्थापना भएको जनश्रुति छ । यो विवरण धार्मिक किंवदन्ती रहेको छ ।
मूर्तिभन्दा प्राचीन शिलालाई शक्तिस्वरूप मान्ने परम्परा
बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको अर्को विशिष्ट पक्ष यहाँको पूजापद्धति हो । मन्दिरको मुख्य पूजास्थलमा देवीको मूल स्वरूपका रूपमा प्राचीन शिला राखिएको छ । भक्तजनले उक्त शिलालाई आदिशक्तिको प्रतीक मानेर दर्शन तथा पूजाआजा गर्छन् । हिन्दू धर्मको शक्तिपरम्परामा देवीलाई सृष्टि, शक्ति र संरक्षणको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । बाला त्रिपुरासुन्दरीलाई पनि भक्तजनले संकटबाट रक्षा गर्ने, मनोकामना पूरा गर्ने र परिवारमा सुखशान्ति प्रदान गर्ने देवीका रूपमा श्रद्धा हुने गरेको छ ।
परिवारमा रोगव्याधि वा अन्य समस्या पर्दा देवीको शरणमा पुग्ने चलन रहेको स्थानीय जनविश्वास रहेको छ । शक्तिपीठको धार्मिक महत्वसँग जोडिएको अर्को मान्यताअनुसार, सतीदेवीको शरीरको कुण्डलो खसेको स्थान यही क्षेत्र हो । यस्तो धार्मिक विश्वासका कारण पनि यस स्थललाई विशेष शक्तिपीठका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ । यो धार्मिक मान्यता हो, प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य होइन ।
राजा विक्रम शाहीको इतिहाससँग जोडिएको मन्दिर
बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको इतिहास स्थानीय राजकीय परम्परासँग पनि जोडिएको छ । स्थानीय विवरणअनुसार, परापूर्वकालमा त्रिपुराकोटको कोटगढी क्षेत्रमा राजा विक्रम शाहीको दरबार रहेको मानिन्छ । मन्दिर आसपासको क्षेत्र तत्कालीन शासन, धार्मिक गतिविधि र सामाजिक जीवनको केन्द्रका रूपमा रहेको जनश्रुति छ ।
मन्दिर परिसरमा रहेका ध्वजायुक्त अग्ला लिङ्गो, विभिन्न धार्मिक प्रतीक र स्थानीय परम्पराले यसको ऐतिहासिक पहिचानलाई थप विशिष्ट बनाएका छन् । विजयादशमी र चैते अष्टमीमा विशेष धार्मिक विधिअनुसार पूजा गर्ने तथा ध्वजा फेर्ने परम्परा रहेको विवरण पाइन्छ । स्थानीय किंवदन्तीमा राजा विक्रम शाहीको देवीप्रतिको श्रद्धा, राज्य सञ्चालन र मन्दिरसँगको सम्बन्धलाई विशेष महत्व दिएको मन्दिरका पुजारीको भनाइ रहेको छ ।
दशैँ र चैतेदशैँमा विशेष पूजा
बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरमा बडादशैँको नवरात्रि र चैतेदशैँका अवसरमा विशेष पूजाआजा हुने गर्छ । यस समयमा डोल्पाका विभिन्न बस्तीका साथै अन्य जिल्लाबाट पनि भक्तजन दर्शनका लागि पुग्ने गरेको छन् । नवरात्रिका अवसरमा धार्मिक अनुष्ठान, पूजाआजा, भजनकीर्तन र परम्परागत बाजागाजासहितका गतिविधि सञ्चालन हुने गर्छन् ।
स्थानीय धार्मिक परम्पराअनुसार विभिन्न जातजाति तथा समुदायका मानिसले आआफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै पर्व सम्पन्न गराउने चलन रहेको जाजरकोटबाट त्रिपुराकोट गएर बस्दै आएका धनबहादुर खत्री न्यौपानेले बताए । मन्दिरको पूजाआजा र व्यवस्थापनमा पुजारी समुदाय, गुठीसँग सम्बन्धित परिवार तथा स्थानीय समुदायको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ । पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्पराले धार्मिक अनुष्ठानलाई सामुदायिक सहभागितासँग जोडेको छ ।
आस्था र कृषि संस्कृतिको संगम ‘धान रोपाइँ मेला’
बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको धार्मिक परम्परा पूजाआजामा मात्र सीमित छैन । मन्दिरको गुठीअन्तर्गत रहेको कोटसेरा खेतमा हुने धान रोपाइँ मेला यहाँको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एक हो । मन्दिरको गुठी जग्गामा प्रत्येक वर्ष धान रोपाइँसँगै धार्मिक तथा सांस्कृतिक मेला आयोजना गरिन्छ । डोल्पाको हावापानी र कृषि चक्रअनुसार यहाँ जेठ महिनामै धान रोपाइँ गर्ने परम्परा छ ।
मन्दिरको गुठी जग्गामा रोपाइँ सम्पन्न भएपछि मेलाको समापन गरिने चलन रहेको डोल्पाका पुराना स्थानीय पत्रकार विष्णु देवकोटाले बताए । रोपाइँका क्रममा स्थानीय किसानले सामूहिक रूपमा खेतमा काम गर्ने, परम्परागत गीत गाउने, बाजागाजा बजाउने र सहभागीलाई भोजन गराउने गर्छन् । दहीचिउरा, सेलरोटी तथा स्थानीय परिकार खुवाउने चलनले मेलालाई कृषि कर्मसँगै सामाजिक भेटघाट र सामुदायिक एकताको अवसर बनाएको छ ।
धान रोपाइँसँग जोडिएको जनविश्वासअनुसार, भगवतीको गुठी जग्गामा रोपाइँ गरेपछि खेतीपाती राम्रो हुने र गाउँमा समृद्धि आउने विश्वास गरिन्छ । सीमित कृषि उत्पादन हुने हिमाली क्षेत्रमा यस्तो परम्पराले खाद्य संस्कृतिको संरक्षण र सामूहिक श्रमको महत्व समेत झल्काउँछ । यद्यपि, परम्परागत जातीय भूमिकासँग जोडिएका केही अभ्यासमा समयक्रमसँगै परिवर्तन आएको छ । धार्मिक परम्परा जोगाउँदै समानता, सम्मान र सबै समुदायको मर्यादित सहभागिता सुनिश्चित गर्नु अहिलेको सांस्कृतिक संरक्षणको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।
धार्मिक पर्यटनको सम्भावना
डोल्पा प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाली भूगोल, जैविक विविधता र मौलिक संस्कृतिका कारण परिचित छ । त्यसमाथि बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरले जिल्लाको धार्मिक पर्यटनलाई थप सम्भावना दिएको छ । मन्दिरको भौगोलिक अवस्थिति, प्राचीन शिलास्वरूप, ऐतिहासिक किंवदन्ती, गुठी परम्परा र मौलिक चाडपर्वलाई एकीकृत रूपमा प्रचार गर्न सके धार्मिक पर्यटक आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना छ ।
मन्दिर परिसरको व्यवस्थापन, ऐतिहासिक अभिलेखको संरक्षण, स्थानीय सांस्कृतिक परम्पराको दस्तावेजीकरण र आवागमन सहज बनाउने कामले यसको महत्व अझ व्यापक रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ । सडक मार्गको अवस्था सुधार र मन्दिरको प्रचारप्रसारबाट थप भक्तजन आकर्षित गर्न सके यहाँको महत्व थप बढने देखिन्छ ।
धार्मिक पर्यटन विस्तार गर्दा मन्दिरको मौलिकता, स्थानीय समुदायको सांस्कृतिक अधिकार र वातावरणीय संरक्षणलाई समेत प्राथमिकता दिन आवश्यक छ । मन्दिरसँग सम्बन्धित कथा, किंवदन्ती, पुराना अभिलेख, गुठीको इतिहास र धार्मिक अनुष्ठानको व्यवस्थित अभिलेखीकरण गर्न सके भावी पुस्ताका लागि महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा सुरक्षित राख्न सकिन्छ । बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर डोल्पाको धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र होइन, इतिहास, लोकविश्वास, कृषि संस्कृति र सामुदायिक जीवनको साझा धरोहर पनि हो ।
प्राचीन शिलालाई देवीको स्वरूप मानेर गरिने पूजा, दशैँ र चैतेदशैँका अनुष्ठान तथा कोटसेराको धान रोपाइँ मेलाले यसलाई अन्य धार्मिक स्थलभन्दा विशिष्ट बनाएका छन् । धार्मिक सम्पदाको संरक्षणसँगै स्थानीय परम्पराको अभिलेखीकरण, सहज आवागमन र जिम्मेवार पर्यटन प्रवद्र्धननमा ध्यान दिन सके बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर डोल्पाको सांस्कृतिक पहिचानलाई राष्ट्रियस्तरमा चिनाउने महत्त्वपूर्ण आधार बन्ने कुरामा शंका छैन ।
