सत्यपाटी
कैलालीको टीकापुरमा मौसम परिवर्तनका असरबारे समुदाय सचेत बन्दै गएका छन् । टीकापुरका विपद् जोखिममा रहेका समुदायमा गठन भएका विपद् व्यवस्थापन समितिहरू बाढीको जोखिम कम गर्ने मात्र नभई मौसम परिवर्तनले पार्ने असरबारे समेत सचेत हुन थालेका हुन् । समुदायमा गठन भएका विपद् व्यवस्थापन समितिमा बाढीसँगै मौसम परिवर्तनले निम्त्याउने अन्य जोखिम, वातावरण संरक्षण र बाली संरक्षणका विषयमा समेत छलफल हुन थालेको छ ।
टीकापुर नगरपालिका–५ दक्षिण शाहीपुरस्थित स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समितिले मौसम अनुसारको हरेक विपद्मा कसरी पूर्वतयारी गर्ने र जोखिम कसरी कम गर्ने भनी हरेक वर्ष योजना बनाउने र पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्यका काम गर्ने गरेको छ । समितिका अध्यक्ष चन्द्रबहादुर रोकामगर कर्णाली नदीले हरेक वर्ष बाढीजन्य जोखिम निम्त्याउँदा विसं २०६४ सालदेखि नै आफूहरू विपद् व्यवस्थापनमा सक्रिय भएर लागेको बताउँछन् ।
‘समुदायमै नमुना अभ्यास गर्ने, हरेक महिना बैठक बस्ने, मौसम अनुसारका विपद्का बारेमा छलफल गर्ने र बाढी आउनुपूर्व पूर्वसूचनामा ध्यान दिने गरेका छौँ,’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रो बस्ती कर्णाली नदीको जोखिममा छ । विगतमा बाढी आउँदा मानिसको ज्यान जान्थ्यो, विसं २०६४ यता हामी मानवीय तथा धनजनको क्षति हुन नदिन सचेत भएका छौँ ।’ यो समुदायमा रहेका ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, बालबालिका, गर्भवती र सुत्केरीको तथ्याङ्क राखिएको छ । समुदायको नक्साङ्कन पनि गरिएको छ ।
विपद्का समयमा जोखिममा रहेकाहरूलाई सबैभन्दा पहिला उद्धार गर्ने गरिएको उनको भनाइ छ । यहाँ मौसम परिवर्तनले गर्ने असरबारे समुदाय सचेत भएका छन् । हरेक समुदायमा पूर्वसूचना, प्राथमिक उपचार, खोज तथा उद्धार र महिला दल गठन भएका छन् । यी समितिले वर्षभरि नै विपद् व्यवस्थापनका लागि काम गर्छन् । दक्षिण शाहीपुर प्राथमिक उपचार कार्यदलकी सदस्य कोपिला जैसीलाई पाँच वर्षअघि विपद् आएमा कसरी जोगिने भन्नेबारे जानकारी थिएन । अहिले सबै मिलेर काम गर्दा जोगिन र जोगाउन सकिन्छ भन्ने जानकारी भएको उनको भनाइ छ ।
यसरी समुदायको क्षमता विकास गर्न टीकापुर नगरपालिकाले सङ्घसंस्थाहरूसँग सहकार्य गरेर काम गरिरहेको छ । विपद् व्यवस्थापनका क्षेत्रमा काम गर्ने सङ्घसंस्थाले पालिकालाई सघाएका छन् । सामाजिक परिचालक निरज चौधरी टीकापुरको ५, ६, ७, ८ र ९ नम्बर वडामा बाढीजन्य विपद्बाट जोगिन आपत्कालीन सामग्री सहयोग, विपद् व्यवस्थापन समितिको क्षमता अभिवृद्धि र विभिन्न कार्यदलको भूमिका बढाउन सघाइरहेको बताउँछन् । ‘हामी पूर्वसूचना र पूर्वतयारीमा सघाइरहेका छौँ,’ उनले भने, ‘मौसम अनुसार छलफल गरिन्छ, यतिबेला आगलागीको जोखिमबाट बच्ने उपायबारे छलफल गर्ने गरेका छौँ ।’
वातावरण संरक्षणबारे पनि समुदाय सचेत भएका छन् । उनीहरू वातावरण र बाली जोगाउन रासायनिक विषादी प्रयोग गर्दैनन् र विभिन्न आयआर्जनका कार्यमा लागेका छन् । ‘यहाँका महिलाहरू बेत बाँसका फर्निचर बनाउने र तरकारी खेती गरेर आम्दानी लिन थालेका छन्,’ स्थानीय धनसरा ठकुल्लाले भनिन्, ‘प्रभावित क्षेत्रका किसान धानबालीको बाढी बीमामा समेत आबद्ध भएका छन् ।’ इलाका प्रशासन कार्यालय टीकापुरका प्रमुख तारानाथ राना विपद्को जोखिम कम गर्न जलवायु उत्थानशीलताका लागि समुदायलाई नै सक्रिय बनाउनुपर्ने बताउँछन् ।
‘समुदाय सक्रिय भएमा हरेक विपद्को क्षति घटाउन सहयोग पुग्छ । त्यसैले पालिका तथा सङ्घसंस्थाले समुदायको क्षमता विकासमै सघाउनुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘पूर्वसूचना महत्त्वपूर्ण हो, पूर्वसूचना पाएमा समुदाय मिलेर समस्यामा परेकालाई सघाउन सकिन्छ ।’ टीकापुर–७ का वडाध्यक्ष यज्ञप्रसाद न्यौपाने पालिकामा सङ्घसंस्थाले विपद् व्यवस्थापनमा सघाइरहेको बताउँछन् । ‘स्थानीय समुदाय आफैँ सशक्त भएमा जोखिम कम गर्न मद्दत पुग्छ,’ उनी भन्छन्, ‘समुदायको क्षमता विकास गरेमा स्थानीय सरकारलाई पनि विपद् व्यवस्थापनमा सहज हुन्छ ।’
टीकापुर नगरपालिकामा जनप्रतिनिधिको नेतृत्वमा पालिकास्तरीय र वडास्तरीय विपद् व्यवस्थापन समिति गठन भएर काम गरिरहेका छन् । विभिन्न सङ्घसंस्थाको सहयोगमा प्रभावित समुदायमा करिब ६० वटा समुदायस्तरीय विपद् व्यवस्थापन समिति गठन भएका छन् र उनीहरूले विपद् व्यवस्थापनमा काम गरिरहेका छन् । वन वातावरण तथा विपद् व्यवस्थापन शाखा प्रमुख निर्मला चौधरी सङ्घसंस्थाले समुदायलाई क्षमतावान् बनाउन सघाएको र खोज तथा उद्धारका सामग्री सहयोग गरेको बताउँछिन् ।
कानुनी रूपमा समुदायमा भएका विपद् व्यवस्थापन समिति दर्ता नभए पनि आफूहरूले पालिका स्तरबाट तालिम दिने र क्षमता विकासमा सघाउने गरेको उनी बताउँछिन् । ‘समुदायमा रहेका समिति विपद् जोखिम कम गर्न सक्षम भएका छन्, यसले जोखिम न्यूनीकरणमा पालिकालाई सहयोग पुगेको छ,’ उनी भन्छिन्, ‘समुदाय सचेत भएमा पालिकालाई प्रतिकार्यमा समेत सहयोग पुग्छ ।’
