एआईको ‘पानीको प्यास’ : जनस्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिमको सङ्केत

विश्वभर पानीको अत्यधिक खपत गर्ने डाटा सेन्टरहरू विस्तार हुँदै जाँदा, सरसफाइ, असमानता र रोगव्याधिमा यसको असर एक गम्भीर र कम ध्यान दिइएको खतराको रूपमा देखा पर्दैछ । अहिले ‘एआई’ (कृत्रिम बुद्धिमत्ता)सँग सबैभन्दा बढी जोडिने शब्द सायद ‘बबल’ (फोका) हो ।

तर हामी बिस्तारै बुझ्दैछौँ कि यो आर्थिक टाइम बम मात्र होइन, यसले जनस्वास्थ्यमा पनि ठुलो जोखिम बोकेको छ । प्रदूषकहरू बाहिर फाल्ने बाहेक, एआई डाटा सेन्टरहरूलाई चाहिने अथाह सफा पानीले नजिकका समुदायमा सरसफाइको कमी र पेटसम्बन्धी रोगहरू बढाउन सक्छ, जसले स्थानीय स्वास्थ्य पूर्वाधारमा थप भार पार्छ ।

एआईको ऊर्जा खपत विशाल छ र यो दिनप्रतिदिन पानीमा निर्भर हुँदैछ

जेनेरेटिभ एआई त्यस्तो कृत्रिम बुद्धिमत्ता हो जसले नयाँ टेक्स्ट, फोटो, कोड आदि सिर्जना गर्न सक्छ र यसले विश्वभरका धेरै मानिसहरूको जीवनमा प्रवेश गरिसकेको छ । च्याटजीपीटीले मात्र एकै दिनमा करिब एक अर्ब प्रश्नहरू प्राप्त गर्ने गरेको तथ्याङ्क छ, जसले व्यक्तिगत स्तरमा यसको ठुलो मागलाई दर्साउँछ ।

तर, यो त केवल समस्याको सानो अंश मात्र हो । गुगल, एप्पल र माइक्रोसफ्ट जस्ता कम्पनीहरूले अब आफ्ना मुख्य उत्पादनहरूमा एआई समावेश गर्दैछन् । सर्च इन्जिनका नतिजाहरूमा एआईलाई नयाँ मापदण्ड बनाइँदैछ । अमेजनमा किनमेल गर्दा होस् वा हवाई जहाज र होटेल बुक गर्दा, अब सर्च गर्न एआई प्रयोग भइरहेको छ र यसले धेरै ऊर्जा माग्छ ।

उदाहरणका लागि, एआईद्वारा सञ्चालित एउटा गुगल सर्चले सामान्य सर्चभन्दा ३० गुणा बढी ऊर्जा खपत गर्ने अनुमान गरिएको छ । यसको समाधानका लागि अहिले उद्योगले ग्राफिक्स प्रोसेसिङ युनिट्स (जीपीयू) प्रयोग गरिरहेको छ । यी चिप्सले धेरै ऊर्जा खपत गर्छन् र तातो पैदा गर्छन् ।

एआई एल्गोरिदमहरूले गर्ने विशाल र दोहोरिने गणितीय कामहरू गर्न जीपीयूका हजारौँ साना कोरहरूले मद्दत गरे पनि, एउटा चिपले ७०० वाटसम्म ऊर्जा प्रयोग गर्न सक्छ । यसको अर्थ, केवल तीनवटा चिपले एउटा घरायसी इलेक्ट्रिक ओभन जति नै ऊर्जा खपत गर्छन् । डाटा सेन्टरहरूबाट निस्कने यो ठुलो मात्राको तातोलाई चिसो बनाउन हरेक दिन लाखौँ ग्यालन सफा पानी प्रयोग गरिन्छ ।

एकै ठाउँमा खात लगाएर राखिएका हजारौँ तात्तातो चिप्सलाई सामान्य पङ्खाले चिसो बनाउन सक्दैन । त्यसैले, सिस्टमलाई अत्यधिक तातो हुनबाट जोगाउन चिप्सको बिचमा र वरिपरि पानी पम्प गरिन्छ । बेलायतको ‘गभर्नमेन्ट डिजिटल सस्टेनेबिलिटी एलायन्स’को हालैको प्रतिवेदन अनुसार, एआईले सन् २०२७ सम्ममा विश्वव्यापी पानीको खपत १.१ अर्ब क्युबिक मिटरबाट बढाएर ६.६ अर्ब क्युबिक मिटर पुर्याउने प्रक्षेपण गरेको छ ।

केही कम्पनीहरूले कुलिङका लागि समुद्री पानी प्रयोग गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । तर, धेरैजसो सुविधाहरूमा अझै पनि सफा पानी नै व्यापक रूपमा प्रयोग भइरहेको छ । पानी पुनःप्रशोधन अर्को विकल्प हो, तर यो सजिलो छैन । केही कम्पनीहरूले पानीको कुल खपत कम गर्न ‘क्लोज्ड–लुप सिस्टम’ प्रयोग गर्छन् । यद्यपि, चिसो बनाउने क्रममा जम्मा हुने धुलो र खनिजहरूले समय बित्दै जाँदा पानीको गुणस्तर बिगार्छन्, जसका लागि उपचार वा पानी फेर्नु आवश्यक हुन्छ ।

एआईले निम्त्याएको पानीको अभावले जनस्वास्थ्यलाई कसरी जोखिममा पार्छ ?

जहाँ पहिले नै पानीको अभाव छ, त्यहाँ डाटा सेन्टरहरू राख्दा प्रदूषणको समस्या आउनु अघि नै यसले स्वास्थ्य सेवामा बोझ थप्छ । सन् २०२३ मा माइक्रोसफ्टले आफ्नो ४१ प्रतिशत पानी पानीको अभाव भएको क्षेत्रबाट लिएको बताएको थियो । अर्कोतर्फ, गुगलले आफ्नो १५ प्रतिशत पानीको खपत उच्च पानी अभाव भएका क्षेत्रहरूमा भएको बतायो । अमेजनले भने यस्तै तुलनात्मक तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेको छैन ।

पानीको अभावले सङ्क्रमण, कुपोषण र सरसफाइमा कमी ल्याउँछ भन्ने कुरा पुष्टि भइसकेको छ । धेरैजसो अध्ययनहरू पहिले नै गरिब रहेका क्षेत्रहरूमा केन्द्रित भए पनि, धेरै अवस्थामा डाटा सेन्टरहरू निर्माण गर्ने योजना पनि यस्तै ठाउँहरूमा बनाइन्छ । स्थानीय जनसङ्ख्याका लागि सफा पानी कम हुँदा घरपरिवारले हात धुनु, खाना धुनु वा नुहाउनु भन्दा पिउन र खाना पकाउनलाई प्राथमिकता दिन बाध्य हुन्छन् ।

स्वाभाविक रूपमा, यसले बस्ने ठाउँको सरसफाइका लागि कम पानी उपलब्ध गराउँछ । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले असुरक्षित पिउने पानी तथा कमजोर सरसफाइ र स्वच्छताले हैजा र अन्य झाडापखालाजन्य रोगहरूका साथै विभिन्न किसिमका कीटाणुहरू फैलाउन मद्दत गर्छ भन्ने कुरा स्वीकार गरेको छ । अझ खराब कुरा त के हो भने, पानीको अभावसँग सम्बन्धित धेरै रोगहरू एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्छन्, जसले स्थानीय स्तरमा सङ्क्रमण फैलने जोखिम बढाउँछ ।

बालबालिकामा पर्ने स्वास्थ्यको असर विशेष गरी चिन्ताजनक छ, किनकि वयस्कोंको तुलनामा उनीहरूमा सङ्क्रमण र मृत्युको दर बढी हुन्छ । वास्तवमा, झाडापखाला रोगको विश्वव्यापी भारको ८४ प्रतिशत ५ वर्ष मुनिका बालबालिकाले भोग्छन्, र झाडापखालाका कीटाणुहरूको सङ्क्रमणले पछिल्लो बाल्यकालमा मानसिक विकासमा असर पार्नेसँग जोडिएको छ ।

एआई डाटा सेन्टर र पानीजन्य रोगहरू बिच सीधा कारण र असरको सम्बन्ध देखाउन अहिले नै हतार हुन सक्छ, तर थाहा भएका तथ्यहरूले यसलाई गम्भीर चिन्ताको विषय बनाएका छन् । एआई डाटा सेन्टरहरूले स्थानीय पानीको आपूर्तिलाई उल्लेख्य रूपमा रित्याउन सक्छन् भन्ने चाहिँ स्थापित भइसकेको छ ।

यो पनि स्थापित छ कि पानीको पहुँच कम भएका समुदायहरूले पेटसम्बन्धी रोग र अन्य बिरामीहरूको उच्च जोखिम सामना गर्छन् । एआई डाटा सेन्टरहरूले सिधै पेटका रोगहरू निम्त्याउँदैछन् भन्नु अपुरो हुन सक्छ । तर, चेतावनीका संकेतहरूलाई बेवास्ता गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको छ । जब जोखिमहरू पूर्वानुमान गर्न सकिने र गम्भीर हुन्छन्, सरकारहरूले रोकथामका नीतिहरू लागू गर्न मानिसहरू मर्न थाल्ने समय कुर्नु हुँदैन ।

सीमान्तकृत समुदायहरूले प्रदूषित पानीको गुनासो गरिरहेका छन्

संयुक्त राज्य अमेरिकाको जर्जियास्थित न्युटन काउन्टीमा मेटाले एआई डाटा सेन्टर बनाएको छ, र त्यहाँका बासिन्दाहरूले आफ्नो धाराबाट लेदो भरिएको धमिलो पानी आएको गुनासो गरेका छन्, जसलाई उनीहरूले सोही फ्यासिलिटीसँग जोडेका छन् । त्यसैगरी, फायेट काउन्टीमा पनि बासिन्दाहरूले पानीमा लेदो देखिएको बताएका छन्, जुन उनीहरूको विश्वासमा नजिकैको डाटा सेन्टर निर्माणसँग मेल खान्छ ।

क्यालिफोर्नियाको अर्को रिपोर्टले सान फ्रान्सिस्को खाडीको ‘बेभ्यु–हन्टर्स पोइन्ट’ मा योजना गरिएको डाटा सेन्टरले पहिले नै प्रदूषित समुदायमा वातावरणीय बोझ थप्ने चिन्ता बढाएको छ । यी सबै घटनाहरूमा, स्थानीय जनसंख्यामा अश्वेत र अफ्रिकी अमेरिकीहरूको उल्लेख्य उपस्थिति छ, जसले ‘वातावरणीय न्याय’ को प्रश्न खडा गरेको छ ।

पानीमा जम्मा भएको फोहोरले मानिसमा पेटको तीव्र रोगदेखि क्यान्सर जस्ता दीर्घकालीन समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ । माइक्रोबियल प्रदूषणले विषाक्तता र तत्काल रोग निम्त्याउन सक्छ, जबकि रासायनिक अवशेषहरू दीर्घकालीन हानीसँग सम्बन्धित हुन्छन्, जसले अक्सर सुस्त र अदृश्य खतराको रूपमा काम गर्छन् ।

नाइजेरिया, इजिप्ट र दक्षिण अफ्रिका जस्ता अफ्रिकी देशहरूमा डाटा सेन्टर खोल्ने योजनाहरूसँगै, यसको वातावरणीय प्रभाव कसले भोग्ने र प्रभावित समुदायले पर्याप्त सुरक्षा वा सहयोग पाउनेछन् कि छैनन् भन्ने थप प्रश्नहरू उठेका छन् । यी मध्ये केही देशहरूमा कमजोर नियमनले गर्दा यो अनिश्चित छ । धेरै अवस्थामा, समुदायमा पर्ने गम्भीर असरहरू रिपोर्ट नै नहुन पनि सक्छन् ।

कर्पोरेट वाचाहरू र नियमन किन महत्त्वपूर्ण छन् ?

पृथ्वीको कुल पानीमध्ये केवल ०.५ प्रतिशत मात्र ताजा पानी हो । डाटा सेन्टरहरूलाई मात्र होइन, तिनलाई चलाउन बिजुली उत्पादन गर्ने पावर प्लान्टहरूलाई पनि पानी चाहिन्छ । चिप्स र तारहरूको निर्माणमा पनि पानीको आवश्यकता पर्छ, जसले पानीको प्रयोगलाई केवल डाटा सेन्टरको समस्या मात्र नभई एआईको आपूर्ति शृङ्खलाको मुद्दा बनाउँछ ।

धेरै कम्पनीहरूले दिगोपनको वाचा गरिरहेका छन्, केहीले त आफूलाई ‘नेट वाटर प्रोड्युसर’ वा ‘वाटर पोजिटिभ’ बन्ने लक्ष्य राखेको दाबी पनि गर्छन् । यदि यस्ता लक्ष्यहरू हासिल भए पनि (जुन शङ्कास्पद नै छ), तिनले ती समुदायहरूलाई फाइदा पु¥याउनुपर्छ जहाँबाट पानी निकालिएको छ । न्युटन काउन्टी जस्ता ठाउँहरूमा आपूर्ति रित्याएर सम्पन्न क्षेत्रहरूमा थप पानी उपलब्ध गराउँदा कर्पोरेट लेखा मापदण्डहरू त पूरा हुन सक्लान्, तर स्थानीय बासिन्दाहरूले यसको परिणाम भोगिरहनुपर्नेछ ।

जनताप्रतिको आफ्नो नैतिक दायित्व पूरा गर्न, सरकारहरूले एआई विस्तार र डाटा सेन्टर निर्माणको गतिसँगै कदम चाल्नुपर्छ । स्वस्थ जनसङ्ख्या नै उत्पादक हुन्छ, र जनस्वास्थ्यको बोझ कम हुँदा सरकारी खर्च घट्छ साथै विकासमा सहयोग पुग्छ । अझ आधारभूत रूपमा भन्दा, पानीको सुरक्षा गरेर र वातावरणीय महाविपत्ति टारेर आउने पुस्ताका लागि दिगो भविष्य निर्माण गर्नु हाम्रो सामूहिक नैतिक दायित्व हो ।

यसको सुरुवात पानीको प्रयोगबारे पारदर्शी कर्पोरेट रिपोर्टिङ अनिवार्य गर्ने र दिगो व्यवस्थापनका लागि अर्थपूर्ण मापदण्डहरू लागू गर्ने कानुनबाट हुनुपर्छ । नियमनले छोटो अवधिको दोहनकारी प्राविधिक विकासभन्दा मानव कल्याणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । जलवायु परिवर्तन जस्तै, अनियन्त्रित आविष्कारले मानिस र ग्रह दुवैलाई थप हानी पुर्याउने जोखिम हुन्छ ।

अल जजिरा