सन् २०२६ नोभेम्बर १८ मा चीनको सेन्जेनमा आयोजित एसिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग संगठन (एपीइसी)को आर्थिक नेताहरूको बैठकले विश्व कूटनीतिमा एउटा असाधारण दृश्य प्रस्तुत गरेको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प चीन पुग्दा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ आफैँ विमानस्थलमा उपस्थित भएर उनको स्वागत गर्नु सामान्य औपचारिकताभन्दा माथिको कूटनीतिक संकेत थियो ।
सी जिनपिङले कुनै विदेशी राष्ट्रप्रमुखलाई चीनको विमानस्थलमा यसरी व्यक्तिगत रूपमा स्वागत गरेको यो पहिलो अवसर भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले उल्लेख गरेका छन् । यसअघि सन् २०२६ सेप्टेम्बरमा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि अमेरिकाको विमानस्थलमा सी जिनपिङलाई स्वागत गरेका थिए । यसरी पारस्परिक सम्मानको कूटनीतिक अभ्यासले विश्वका दुई प्रतिस्पर्धी शक्तिबीच सम्बन्ध सुधारको सम्भावनालाई नयाँ ढङ्गले उजागर गरेको छ ।
यसै सम्मेलनमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको उपस्थिति र ट्रम्पसँगको हात मिलाइले पनि विश्वको ध्यान आकर्षित गरेको छ । चीन, अमेरिका र रुसका राष्ट्रप्रमुखहरू एउटै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा उपस्थित भएर आपसी संवाद र विश्व व्यवस्थाका विषयमा छलफल गर्ने वातावरण बन्नु आफैँमा महत्त्वपूर्ण घटना हो । तीनै नेताको संयुक्त उपस्थितिले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा संवादको आवश्यकता र कूटनीतिक सहअस्तित्वको सम्भावनालाई पुन: चर्चाको केन्द्रमा ल्याएको छ ।
तर यस घटनालाई केवल तीन नेताबीचको आत्मीयता वा व्यक्तिगत मित्रताको दृश्यका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । यसको वास्तविक महत्त्व विश्व राजनीतिमा बढ्दै गएको तनाव, आर्थिक प्रतिस्पर्धा, सैन्य शक्ति विस्तार र प्रविधिमाथिको नियन्त्रणको होडका बीच पनि संवादको ढोका खुला रहनुमा छ । शक्ति राष्ट्रहरूबीचको सम्बन्ध केवल अविश्वास र टकरावमा आधारित रहनुपर्छ भन्ने छैन भन्ने सन्देश यसले दिएको छ ।
प्रतिस्पर्धाको इतिहास र सहकार्यको आवश्यकता
दोस्रो विश्वयुद्धपछि विश्व राजनीति लामो समयसम्म दुई ध्रुवमा विभाजित रह्यो । अमेरिका नेतृत्वको पुँजीवादी शक्ति समूह र तत्कालीन सोभियत संघ नेतृत्वको समाजवादी शक्ति समूहबीचको वैचारिक, राजनीतिक, आर्थिक तथा सैन्य प्रतिस्पर्धाले विश्वलाई शीतयुद्धको अवस्थामा पुर्यायो । प्रत्यक्ष युद्ध नभए पनि आणविक हतियारको विस्तार, सैन्य गठबन्धन, जासुसी गतिविधि, क्षेत्रीय द्वन्द्व र राजनीतिक हस्तक्षेपले विश्वलाई निरन्तर भयको वातावरणमा राख्यो ।सोभियत संघको विघटनपछि अमेरिका एकछत्र विश्वशक्तिका रूपमा स्थापित भयो ।
तर समयक्रममा चीनको आर्थिक विकास, औद्योगिक क्षमता, वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधिगत प्रगति र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा बढ्दो प्रभावले विश्व शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन ल्यायो । अर्कोतर्फ रुसले आफ्नो सैन्य क्षमता, ऊर्जा स्रोत, भूराजनीतिक प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक उपस्थितिमार्फत विश्व राजनीतिमा महत्त्वपूर्ण स्थान कायम राख्दै आएको छ । आजको विश्वमा अमेरिका, चीन र रुसबीचको सम्बन्ध केवल तीन राष्ट्रको आपसी सम्बन्धको विषय होइन ।
यसको प्रभाव विश्व अर्थतन्त्र, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, ऊर्जा सुरक्षा, आणविक हतियार नियन्त्रण, क्षेत्रीय स्थिरता र विश्वव्यापी प्रविधि विकाससम्म फैलिएको छ । त्यसैले यी तीन शक्ति राष्ट्रबीचको संवादले विश्वका अन्य राष्ट्रहरूको भविष्यसमेत प्रभावित पार्न सक्छ । अहिले विश्वले भोगिरहेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती शक्ति राष्ट्रहरूबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, प्रतिस्पर्धालाई नियन्त्रण गर्ने विश्वसनीय संयन्त्रको अभाव पनि हो । व्यापार युद्ध, आर्थिक प्रतिबन्ध, प्रविधिगत अवरोध, सैन्य गठबन्धन र भूभागीय विवादले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई जटिल बनाइरहेका छन् । यस्तो परिस्थितिमा उच्चस्तरीय संवाद र पारस्परिक सम्मानको वातावरण निर्माण हुनु सकारात्मक सम्भावनाको संकेत हो ।
प्रविधिको विकास र मानवताको संकट
आज मानव सभ्यता विज्ञान र प्रविधिको अभूतपूर्व युगमा प्रवेश गरेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, स्वचालित उत्पादन प्रणाली, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, जैविक प्रविधि, क्वान्टम कम्प्युटिङ र अत्याधुनिक सञ्चार प्रणालीले मानव जीवनका परम्परागत सीमाहरू भत्काइरहेका छन् । केही दशकअघिसम्म कल्पनाको विषय मानिएका प्रविधिहरू आज दैनिक जीवनका अभिन्न हिस्सा बन्न थालेका छन् । तर यही विकाससँगै एउटा गम्भीर प्रश्न पनि जन्मिएको छ, मानवले निर्माण गरेको प्रविधि अन्तत: मानवकै नियन्त्रणमा रहन्छ कि प्रविधिको प्रतिस्पर्धाले मानवतालाई नै कमजोर बनाउँदै लैजान्छ ?
विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सेमिकन्डक्टर, अन्तरिक्ष प्रविधि, साइबर सुरक्षा र सैन्य स्वचालनमा अग्रता हासिल गर्न प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । प्रविधि आर्थिक समृद्धिको आधार मात्र नभई राष्ट्रिय सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव विस्तारको प्रमुख साधनसमेत बनिरहेको छ । यसले वैज्ञानिक उपलब्धिलाई मानव कल्याणमा प्रयोग गर्नेभन्दा रणनीतिक प्रभुत्व कायम गर्ने होडलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ । प्रविधि आफैँमा मानवताको शत्रु होइन । यसको प्रयोगको उद्देश्य, नैतिकता र नियन्त्रण प्रणालीले त्यसको दिशा निर्धारण गर्छ ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताले रोग पहिचान, शिक्षा, कृषि, अनुसन्धान र उत्पादनमा अभूतपूर्व योगदान पुर्याउन सक्छ । तर यही प्रविधि युद्ध सञ्चालन, निगरानी, गलत सूचना प्रसार र विनाशकारी हतियार निर्माणमा प्रयोग भएमा मानव सभ्यताका लागि गम्भीर जोखिम बन्न सक्छ । त्यसैले विश्वका प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरूले प्रविधिलाई प्रभुत्वको हतियार होइन, साझा मानव समृद्धिको साधन बनाउने सहमति निर्माण गर्न आवश्यक छ । अमेरिका, चीन र रुसबीचको संवाद यस दिशामा अगाडि बढ्न सकेमा त्यसले सम्पूर्ण मानव सभ्यताका लागि सकारात्मक परिणाम दिन सक्छ ।
भाइचाराको सम्बन्ध र विश्व शान्तिको सम्भावना
अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा भाइचारा भन्नाले सबै राष्ट्रबीच समान विचार, समान राजनीतिक व्यवस्था वा समान आर्थिक प्रणाली हुनु होइन । यसको वास्तविक अर्थ फरक विचार, फरक स्वार्थ र फरक राष्ट्रिय पहिचान हुँदाहुँदै पनि एकअर्काको अस्तित्वलाई सम्मान गर्नु, विवादलाई संवादबाट समाधान गर्नु र साझा समस्यामा सहकार्य गर्नु हो । अमेरिका पुँजीवादी लोकतान्त्रिक प्रणालीको प्रतिनिधित्व गर्छ ।
चीन समाजवादी राजनीतिक संरचनासहित राज्य निर्देशित बजार अर्थतन्त्रको अभ्यास गरिरहेको छ । रुसको आफ्नै राजनीतिक, आर्थिक र भूराजनीतिक विशेषता छ । यी तीन राष्ट्रका शासन प्रणाली, राष्ट्रिय स्वार्थ र अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण समान छैनन् । तर फरक विचारधारा भएका राष्ट्रहरूबीच पनि सहकार्य सम्भव छ भन्ने मान्यता नै आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधार बन्नुपर्छ । तीन राष्ट्रका नेताहरू एउटै मञ्चमा उपस्थित हुनु र आपसी संवादको वातावरण निर्माण गर्नु यस अर्थमा सकारात्मक छ ।
यसले विश्वलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ, शक्ति सम्पन्न राष्ट्रहरूबीचको सम्बन्ध केवल प्रतिस्पर्धा, दबाब र प्रतिशोधमा सीमित हुनु हुँदैन । पारस्परिक सम्मान, कूटनीतिक मर्यादा र साझा उत्तरदायित्व पनि त्यसका अनिवार्य पक्ष हुन् । विश्व शान्ति कायम गर्न आणविक हतियार नियन्त्रण, क्षेत्रीय युद्धको अन्त्य, आतंकवाद नियन्त्रण, ऊर्जा सुरक्षा, जलवायु परिवर्तनको सामना र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा न्यायपूर्ण व्यवहार आवश्यक छ । यीमध्ये कुनै पनि समस्या एउटै राष्ट्रले एक्लै समाधान गर्न सक्दैन ।
त्यसका लागि विश्वका प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरूबीच न्यूनतम साझा समझदारी अपरिहार्य छ । तर कूटनीतिक आत्मीयतालाई स्थायी शान्तिको प्रत्याभूति ठान्नु पनि उचित हुँदैन । युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वको तनाव, ताइवानसम्बन्धी विवाद, दक्षिण चीन सागरको सुरक्षा चुनौती र आर्थिक प्रतिबन्धजस्ता विषय अझै समाधान भएका छैनन् । तीन राष्ट्रका नेताहरू एउटै मञ्चमा देखिनु एउटा सकारात्मक सुरुवात हुन सक्छ, तर त्यसको वास्तविक सफलता उनीहरूले गर्ने निर्णय र कार्यान्वयनबाट मात्र मापन हुनेछ ।
