कार्यालयको काम, व्यस्त दिनचर्या, पर्याप्त निद्रा नपुग्ने अवस्था र निरन्तर तनाव अहिले धेरै युवाको दैनिक जीवनको हिस्सा बनेको छ । विशेषगरी ३० वर्षको उमेरपछि पनि अधिकांश मानिस आफ्नो स्वास्थ्यभन्दा काम र जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिने गर्छन् । यस्तो अवस्थामा रक्तचाप बढिरहेको भए पनि कुनै लक्षण नदेखिए धेरैले त्यसलाई गम्भीर रूपमा लिने गरेका छैनन् ।
तर चिकित्सकका अनुसार लक्षण नदेखिनु स्वास्थ्यमा समस्या छैन भन्ने प्रमाण होइन । उच्च रक्तचाप लामो समयसम्म कायम रहेमा यसले मुटु र मस्तिष्कका रक्तनलीमा क्षति पुर्याउन सक्छ । यसको परिणामस्वरूप स्ट्रोकजस्ता गम्भीर स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्ने जोखिम रहन्छ । सीके
बिर्ला अस्पतालका कार्डियोलोजी निर्देशक डा.अंशुलकुमार जैनका अनुसार उच्च रक्तचाप अब बढ्दो उमेरका मानिसमा मात्र देखिने समस्या रहेन । पछिल्ला वर्षमा ३० देखि ३५ वर्ष उमेर समूहका मानिसमा पनि यो समस्या बढ्दै गएको छ । सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष भनेको धेरै मानिसलाई आफूमा उच्च रक्तचापको समस्या रहेको जानकारीसमेत नहुनु हो ।
सामान्य महसुस हुँदैमा रक्तचाप ठीक छ भन्ने हुँदैन
उच्च रक्तचापलाई चिकित्सकीय भाषामा ‘साइलेन्ट किलर’ अर्थात् मौन घातक समस्या भन्ने गरिन्छ । यसको कारण सुरुवाती अवस्थामा स्पष्ट लक्षण नदेखिनु हो । रक्तचाप बढिरहेको भए पनि मानिसले दैनिक काम गर्न, कार्यालय जान, व्यायाम गर्न र साथीभाइसँग घुमफिर गर्न सक्छन् । उनीहरूलाई आफू पूर्ण रूपमा स्वस्थ रहेको अनुभूति पनि हुन सक्छ ।
तर शरीर सामान्य महसुस भइरहेकै अवस्थामा पनि उच्च रक्तचापले रक्तनली र मुटुमा निरन्तर दबाब सिर्जना गरिरहेको हुन सक्छ । डा.जैनका अनुसार ‘मलाई कुनै समस्या छैन’ भन्ने सोचका आधारमा उच्च रक्तचापलाई बेवास्ता गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । त्यसैले स्वास्थ्यमा कुनै असहजता महसुस नभए पनि समय–समयमा रक्तचाप जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ ।
उच्च रक्तचापले मस्तिष्कमा किन असर गर्छ ?
मानव मस्तिष्कले नियमित रूपमा अक्सिजन र पोषक तत्त्वयुक्त रगत प्राप्त गर्नुपर्छ । मस्तिष्कसम्म रगत पुर्याउने साना रक्तनलीमा समस्या आएमा यसको कार्यप्रणाली प्रभावित हुन सक्छ । लामो समयसम्म रक्तचाप उच्च रहँदा मस्तिष्कमा रगत पुर्याउने साना रक्तनली कमजोर हुन थाल्छन् ।
समयसँगै धमनीमा अवरोध सिर्जना हुने जोखिम बढ्न सक्छ । यस्तो अवस्थाले मस्तिष्कमा रगतको प्रवाह प्रभावित गराउँदै स्ट्रोकको सम्भावना बढाउन सक्छ । केही अवस्थामा रक्तनली फुट्ने जोखिमसमेत उत्पन्न हुन सक्छ । त्यसैले चिकित्सकहरूले उच्च रक्तचापलाई स्ट्रोकको प्रमुख र नियन्त्रण गर्न सकिने जोखिम कारकमध्ये एक मान्ने गरेका छन् ।
३० वर्षकै उमेरमा उच्च रक्तचाप किन बढ्दैछ ?
डा.जैनका अनुसार पछिल्ला केही वर्षमा युवाहरूको जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । धेरै समय कम्प्युटर वा ल्यापटपअगाडि बसेर काम गर्ने, शारीरिक गतिविधि कम गर्ने, फास्टफुड बढी खाने र पर्याप्त निद्रा नलिने बानी सामान्य बन्दै गएको छ । यस्ता जीवनशैलीसम्बन्धी कारणले रक्तचाप बढाउन भूमिका खेल्न सक्छन् । यसबाहेक उच्च रक्तचापको जोखिम बढाउने अन्य कारण पनि छन् ।
खानामा नुनको मात्रा बढी हुनु, निरन्तर मानसिक तनाव, धूम्रपान, अत्यधिक मदिरा सेवन, मोटोपना, मधुमेह तथा मिर्गौलासम्बन्धी समस्या उच्च रक्तचापसँग जोडिएका जोखिम कारक हुन् । परिवारमा उच्च रक्तचापको इतिहास भएका व्यक्तिमा पनि यसको जोखिम हुन सक्छ । विशेषगरी लामो समयसम्म निष्क्रिय जीवनशैली अपनाउने, अस्वस्थ खानपान गर्ने र निद्रा पूरा नगर्ने बानीले युवावस्थामै रक्तचापसम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ ।
तनावलाई मात्र कारण मानेर बेवास्ता नगर्नुहोस्
धेरै मानिसले कार्यालयको काम र मानसिक तनावका कारण रक्तचाप बढेको हुन सक्ने ठान्छन् । तनावले केही समयका लागि रक्तचाप बढाउन सक्ने भए पनि पटक–पटक रक्तचापको मापन उच्च देखिएमा त्यसलाई तनावको प्रभाव मात्र भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन ।
डा.जैनका अनुसार रक्तचाप बारम्बार उच्च देखिएमा आवश्यक जाँच गराउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यसबाट रक्तचाप अस्थायी रूपमा बढेको हो वा उच्च रक्तचापको समस्या सुरु भएको हो भन्नेबारे जानकारी पाउन सकिन्छ । त्यसैले कामको चाप, थकान वा मानसिक तनावलाई मात्र कारण मानेर स्वास्थ्य परीक्षण नगरी बस्नु हुँदैन ।
स्ट्रोकको जोखिम कम गर्न के गर्ने ?
समयमै सावधानी अपनाउन सके उच्च रक्तचापलाई धेरै हदसम्म नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । यसका लागि दैनिक जीवनशैलीमा केही सुधार गर्नु आवश्यक हुन्छ । सबैभन्दा पहिले समय–समयमा रक्तचाप जाँच गराउने बानी बसाल्नुपर्छ । खानामा नुनको मात्रा कम गर्ने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने र दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट व्यायाम वा हिँडडुल गर्ने गर्नुपर्छ ।
खानपानमा फलफूल र हरियो सागसब्जीलाई प्राथमिकता दिनुका साथै शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ । धूम्रपानबाट टाढा रहने र मदिरा सेवन सीमित गर्ने बानी पनि आवश्यक हुन्छ । त्यस्तै, दैनिक सातदेखि आठ घण्टा निद्रा पूरा गर्ने र मानसिक तनाव कम गर्ने उपाय अपनाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
उच्च रक्तचापलाई सामान्य समस्या ठानेर बेवास्ता गर्नु भविष्यमा गम्भीर स्वास्थ्य जोखिमको कारण बन्न सक्छ । विशेषगरी ३० देखि ३५ वर्ष उमेर समूहका मानिसले कुनै लक्षण नदेखिए पनि नियमित रक्तचाप परीक्षण गर्ने र असामान्य नतिजा आएमा चिकित्सकसँग परामर्श लिनु आवश्यक छ ।
