सत्यपाटी
हरेक वर्ष जुन २३ मा विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवस मनाइन्छ । संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०११ मा यस दिनलाई आधिकारिक मान्यता दिएपछि एकल महिलाका अधिकार, सम्मान र सामाजिक न्यायका विषयमा विश्वव्यापी बहस हुने अवसरका रूपमा यो दिवस स्थापित भएको छ ।
नेपालसहित विभिन्न देशमा सचेतनामूलक कार्यक्रम, अन्तरक्रिया, छलफल तथा सामाजिक अभियानमार्फत यो दिवस मनाउने गरिन्छ । दिवसको मुख्य उद्देश्य श्रीमानको मृत्यु, सम्बन्ध विच्छेद, परित्याग वा अन्य कारणले एकल जीवन बिताइरहेका महिलाले भोग्दै आएका सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक विभेदप्रति ध्यानाकर्षण गराउनु हो ।
विश्वका धेरै समाजमा एकल महिलाहरू अझै पनि विभेद, अपहेलना तथा अधिकारबाट वञ्चित हुने अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छन् । उनीहरूको समस्या केवल व्यक्तिगत पीडासम्म सीमित नभई सामाजिक संरचना र मानवअधिकारसँग जोडिएको गम्भीर विषयका रूपमा हेरिन्छ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले यस दिवसमार्फत एकल महिलाको अधिकार, सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित गर्न विश्व समुदायलाई आह्वान गर्दै आएको छ । विशेषगरी विकासोन्मुख मुलुकहरूमा सम्पत्ति अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारीका अवसरमा एकल महिलाले अझै पनि असमान व्यवहार भोग्नुपरेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।
नेपालमा पनि एकल महिलाहरूले अनेक चुनौती सामना गर्दै आएका छन् । परम्परागत सोच, सामाजिक कलंक, आर्थिक निर्भरता तथा अवसरको अभाव उनीहरूका प्रमुख समस्या मानिन्छन् । कतिपय समुदायमा श्रीमान गुमाएका महिलालाई अझै पनि नकारात्मक दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति कायम रहेकाले उनीहरूको सामाजिक तथा मानसिक जीवनमा प्रतिकूल असर पर्ने गरेको छ ।
यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा एकल महिलाको अधिकार संरक्षणका लागि कानुनी तथा नीतिगत सुधार भएका छन् । सामाजिक सुरक्षा भत्ता, सम्पत्ति अधिकारसम्बन्धी व्यवस्थामा सुधार तथा विभिन्न संघसंस्थाका कार्यक्रममार्फत उनीहरूको जीवनस्तर उकास्ने प्रयास भइरहेका छन् । तर ती व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझै चुनौतीपूर्ण रहेको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रमको दिन मात्र होइन, समानता र सामाजिक न्यायबारे गम्भीर समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो । यो दिवसले एकल महिलालाई सहानुभूति होइन, समान अधिकार, सम्मान र अवसर प्रदान गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ ।
विज्ञहरूका अनुसार एकल महिलाको सशक्तीकरणका लागि शिक्षा, रोजगारी, उद्यमशीलता र सामाजिक सुरक्षा महत्वपूर्ण आधार हुन् । साथै समाजमा विद्यमान विभेदकारी सोच परिवर्तन गर्न व्यापक जनचेतना आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवसले समानता, सम्मान र मानवअधिकारका मूल्यमान्यतालाई पुनः स्मरण गराउँछ । एकल महिलाको सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्नु सरकार वा संस्थाको मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व भएको सरोकारवालाहरू बताउँछन् । उनीहरूका अनुसार एकल महिलाले समान अवसर र सम्मान पाउने वातावरण निर्माण गर्न सके मात्र समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माण सम्भव हुनेछ ।
