मरुभूमिको तातो हावामा इतिहास कहिल्यै पूर्णरूपमा सुक्दैन, त्यहाँ सधैं केही न केही चिसोपन बाँकी रहन्छ, यादहरूको, पीडाको, प्रतिरोधको । ईरान त्यही चिसोपन बोकेको एउटा भूगोल मात्र होइन, बरु एउटा जीवित अनुभव हो, जहाँ समयले बारम्बार परीक्षा लिएको छ र मानिसहरूले बारम्बार आफूलाई पुनःपरिभाषित गरेका छन् । संसारका शक्तिशाली राष्ट्रहरूको गर्जनबीच, धम्की र दबाबहरूको छायामा पनि, त्यहाँको माटोले एउटा अनौठो प्रतिज्ञा बोकेको देखिन्छ, झुक्नुभन्दा टुक्रिनु ठीक । तर यथार्थ सधैं कविताजस्तो सरल हुँदैन ।
इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा स्पष्ट हुन्छ कि इरान र संयुक्त राष्ट्र संघ बीचको सम्बन्ध कुनै एक क्षणको टकराव होइन, यो त दशकौँदेखि बुनिँदै आएको अविश्वासको जाल हो । सन् १९५३ को राजनीतिक उथलपुथलदेखि सुरु भएको कथा, जसले एउटा निर्वाचित नेतृत्वलाई हटाएर बाह्य प्रभावलाई गहिरो बनायो, आज पनि इरानी सामूहिक चेतनामा जिउँदो छ । त्यसपछि आएको ईरानी क्रान्तिले केवल शासन परिवर्तन मात्र गरेन, उसले एउटा नयाँ पहिचानको घोषणा गर्यो आत्मनिर्णयको, बाह्य हस्तक्षेपविरुद्धको, र आफ्नै मार्ग रोज्ने साहसको ।
त्यस क्रान्तिपछि संसारले ईरान होस्टेज विद्रोहजस्तो घटना देख्यो, जसले दुई देशबीचको दूरीलाई केवल कूटनीतिक होइन, भावनात्मक रूपमा पनि गहिरो बनायो । त्यहाँबाट सुरु भएको टकरावले कहिल्यै पूर्ण विश्राम पाएन, बरु विभिन्न रूपहरूमा, कहिले आर्थिक प्रतिबन्ध, कहिले वैचारिक संघर्ष, कहिले परोक्ष युद्धका रूपमा निरन्तर बहिरह्यो । समय फेरियो, पात्र फेरिए, तर कथाको मूल द्वन्द्व उस्तै रह्यो । जब अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प विश्व राजनीतिक मञ्चमा उभिए, उनले आफ्नो भाषाशैलीसँगै एउटा कठोर नीति पनि अघि सारे, दबाबको चरम प्रयोग ।
उनको शब्दहरूमा आक्रामकता थियो, उनका निर्णयहरूमा कठोरता । इरानसँग भएको आणविक सम्झौता तोड्ने निर्णय केवल एउटा कूटनीतिक कदम मात्र थिएन; त्यो एउटा संकेत थियो, विश्व व्यवस्थामा पुनः शक्ति प्रदर्शनको । त्यसपछि सुरु भयो आर्थिक नाकाबन्दीको कठोर अध्याय । प्रतिबन्धहरू केवल सरकारी संरचनामाथि मात्र सीमित रहेनन्; तिनीहरूले सामान्य नागरिकको दैनिक जीवनमा पनि गहिरो प्रभाव पारे । मुद्रास्फीति बढ्यो, रोजगारीका अवसरहरू घटे, र जीवनको सहजता क्रमशः कठिन बन्दै गयो ।
यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ, राष्ट्रभक्ति के हो ? के त्यो केवल बाह्य शत्रुविरुद्ध उभिनु हो, वा आफ्नै भित्री संघर्षसँग जुध्नु पनि हो ? यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै इरानका सडकहरू कहिलेकाहीँ भरिन्छन्, मानिसहरूले, नाराहरूले, आशा र आक्रोशले । ती भीडहरूलाई बाहिरबाट हेर्दा एउटा विशाल एकताको चित्र देखिन्छ, तर नजिकबाट नियाल्दा त्यहाँ अनेक भावनाहरू मिसिएका हुन्छन् । कोही बाह्य हस्तक्षेपविरुद्ध उभिएका हुन्छन्, कोही आफ्नै शासनप्रति असन्तुष्टि बोकेका हुन्छन्, र धेरैजसो दुवैको बीचमा अल्झिएका हुन्छन् । यही द्वन्द्वले इरानलाई केवल एउटा राष्ट्र होइन, एउटा जटिल अनुभव बनाउँछ ।
जब अमेरिकी प्रशासनले कठोर शब्दहरू प्रयोग गर्यो, धम्कीहरू दियो, तब त्यसको प्रतिक्रिया केवल सरकारी तहमा सीमित रहेन । जनस्तरमा पनि एउटा भावनात्मक तरंग उठ्यो—आत्मसम्मानको, पहिचानको, अस्तित्वको । मानिसहरू सडकमा उत्रिए, केवल विरोध गर्न होइन, आफ्नो उपस्थिति दर्ज गर्न । उनीहरूको हात खाली हुन सक्छ, तर उनीहरूको आवाज भरिएको थियो, इतिहासले सिकाएको जिद्दले । तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ, के यो सबैले वास्तवमै शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्यो ? के एउटा महाशक्ति वास्तवमै झुक्यो ? वा यो केवल एउटा क्षणिक रोकावट थियो, जहाँ दुवै पक्षले आफ्ना कदमहरू मापन गरे ?
यथार्थको धरातलमा उभिएर हेर्दा देखिन्छ कि दुवै पक्षले एउटा साझा निर्णय गरे, प्रत्यक्ष युद्धबाट टाढा रहने । यो निर्णय कमजोरीको परिणाम होइन; बरु लागत र परिणामको गहिरो विश्लेषणको नतिजा हो । युद्ध केवल सीमामा लडिँदैन; त्यसले अर्थतन्त्र, समाज, र भविष्य सबैलाई प्रभावित गर्छ । अमेरिकाका लागि इरानसँगको युद्ध मध्यपूर्वमा अझ ठूलो अस्थिरता निम्त्याउन सक्थ्यो, र इरानका लागि त्यो अस्तित्वको संकट बन्न सक्थ्यो । त्यसैले दुवै पक्षले एउटा अदृश्य रेखा कोरे, जहाँसम्म जान सकिन्छ, तर पार गर्न हुँदैन । कहिलेकाहीँ त्यो रेखा नजिक पुगिन्छ, कहिलेकाहीँ त्यसबाट टाढा हटिन्छ, तर त्यो रेखा अस्तित्वमा रहिरहन्छ ।
यही रेखाले आजको विश्व राजनीतिमा ‘न त पूर्ण युद्ध, न त पूर्ण शान्ति’को अवस्था सिर्जना गरेको छ । यस सन्दर्भमा ‘अमेरिका घुँडा टेक्यो’ भन्ने अभिव्यक्ति भावनात्मक रूपमा आकर्षक लाग्न सक्छ, तर विश्लेषणात्मक रूपमा अधुरो छ । अमेरिका अझै विश्वको प्रमुख शक्ति हो, आर्थिक, सैनिक र कूटनीतिक रूपमा । तर त्यही समयमा इरानले पनि देखाएको छ कि सबै दबाबहरू प्रभावकारी हुँदैनन् । प्रतिबन्धहरूले चोट पुर्याउँछन्, तर तिनीहरूले सधैं नियन्त्रण सुनिश्चित गर्दैनन् । धम्कीहरूले डर पैदा गर्न सक्छन्, तर तिनीहरूले सधैं आत्मसमर्पण गराउँदैनन् । यसैले यो कथा विजय र पराजयको होइन, सन्तुलनको हो ।
एउटा यस्तो सन्तुलन, जहाँ दुवै पक्षले आफूलाई बलियो देखाउन खोज्छन्, तर पूर्ण टकरावबाट जोगिन पनि उत्तिकै सचेत छन् । यो सन्तुलन कहिलेकाहीँ अस्थिर देखिन्छ, तर यही अस्थिरताले नै ठूलो युद्धलाई रोकिरहेको हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको भूमिका पनि यहाँ महत्त्वपूर्ण छ । केही राष्ट्रहरू कूटनीतिक समाधानको पक्षमा उभिन्छन्, केही रणनीतिक स्वार्थका आधारमा पक्ष लिन्छन्, र केही तटस्थ रहन खोज्छन् । यसले स्पष्ट पार्छ कि विश्व कुनै एकल धारमा बग्दैन, यहाँ अनेक धाराहरू छन्, जो कहिलेकाहीँ आपसमा ठोक्किन्छन्, कहिलेकाहीँ समानान्तर बग्छन् । इरानको सन्दर्भमा राष्ट्रभक्ति एउटा जटिल अवधारणा हो । त्यो केवल झण्डा र नारामा सीमित छैन, त्यो इतिहासको अनुभव, बाह्य दबाब, आन्तरिक चुनौती, र भविष्यप्रतिको आशाको मिश्रण हो ।
मानिसहरूले आफ्नो देशलाई माया गर्छन्, तर त्यसको अर्थ सधैं सरकारसँग सहमत हुनु होइन । कहिलेकाहीँ प्रेम नै आलोचनाको रूपमा प्रकट हुन्छ । यसैले, जब हामी इरानको कथा लेख्छौँ, हामीले केवल एउटा कोणबाट हेर्नु हुँदैन । त्यहाँ प्रतिरोध छ, तर त्यहाँ थकान पनि छ । त्यहाँ साहस छ, तर त्यहाँ डर पनि छ । त्यहाँ एकता छ, तर त्यहाँ विभाजन पनि छ । यही बहुआयामिकता नै यथार्थ हो । अन्ततः यो कथा एउटा ठूलो प्रश्नमा आएर टुंगिन्छ, राष्ट्रिय स्वाधीनता वास्तवमा के हो ? के त्यो बाह्य शक्तिलाई चुनौती दिन सक्ने क्षमता मात्र हो ? वा त्यो आफ्नै समाजलाई सन्तुलित, न्यायपूर्ण र स्थिर बनाउन सक्ने क्षमता पनि हो ? सायद उत्तर यी दुवैको बीचमा कतै छ ।
इरानले संसारलाई एउटा कुरा अवश्य देखाएको छ, दबाबका बीच पनि एउटा राष्ट्र आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्छ । तर त्यही समयमा यसले अर्को कुरा पनि सम्झाएको छ, अस्तित्व जोगाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ । यसैले, ‘साम्राज्यवादी अहंकार झुक्यो’ भन्ने वाक्य एउटा शक्तिशाली प्रतीक हुन सक्छ, तर यथार्थ त्यसभन्दा धेरै जटिल छ । यहाँ न त पूर्ण विजय छ, न त पूर्ण पराजय । यहाँ केवल निरन्तर संघर्ष छ, शक्ति र प्रतिरोधबीच, दबाब र आत्मसम्मानबीच, यथार्थ र भावनाबीच । र सायद यही संघर्ष नै इतिहासलाई अघि बढाउने वास्तविक शक्ति हो ।
