हिन्दु परम्परा र आयुर्वेद चिकित्सा विज्ञानमा भगवान् धनवन्तरीको ठूलो महिमा छ । कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिका दिन मनाइने धनवन्तरी जयन्तीलाई आयुर्वेदका प्रवर्तक एवं स्वास्थ्यका देवताको जन्मोत्सवको रूपमा श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ । यस दिनलाई राष्ट्रिय आयुर्वेद दिवसका रूपमा समेत मनाउने गरिएको छ ।
पुराणका अनुसार, देव र दानवबीच भएको समुद्र मन्थनका क्रममा कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन भगवान् धनवन्तरी प्रकट भएका थिए । उनको एक हातमा अमृतले भरिएको कलश र अर्को हातमा आयुर्वेद ग्रन्थ तथा जडीबुटी रहेको विश्वास गरिन्छ । उनी सृष्टिका पहिलो चिकित्सक हुन्, जसले मानव कल्याणका लागि आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिको विकास र प्रचारप्रसार गरेका थिए ।
धनवन्तरी जयन्ती मनाउनुका पछाडि मुख्यतया स्वास्थ्य, दीर्घायु र आरोग्यको कामना गर्नु हो । मानिसको जीवनमा स्वास्थ्य नै सबैभन्दा ठूलो धन हो भन्ने मान्यतालाई यसले आत्मसात गर्दछ । आयुर्वेदले भन्छ धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष प्राप्त गर्नका लागि पहिलो सर्त उत्तम स्वास्थ्य हो । त्यसैले, मानिसहरूले शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य लाभका लागि यस दिन भगवान् धनवन्तरीको विशेष पूजाआजा गर्छन् । आधुनिक युगमा पनि यस पर्वको सान्दर्भिकता उत्तिकै छ ।
आजको व्यस्त र तनावपूर्ण जीवनशैलीमा खानपानमा हुने गडबडीले विभिन्न रोगहरू निम्त्याइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा प्राकृतिक जीवनशैली, जडीबुटीको प्रयोग र आहारविहारलाई सन्तुलनमा राख्न आयुर्वेदको महत्त्व अझ बढेको छ । यसैको स्मरण गराउन र आयुर्वेदप्रति जनचेतना जगाउन यो जयन्ती विशेष रूपमा उत्सवका रूपमा मनाइन्छ । संक्षेपमा भन्नुपर्दा, धनवन्तरी जयन्ती केवल एक धार्मिक पर्व मात्र नभई आरोग्य, स्वस्थ जीवन र प्राकृतिक चिकित्सा पद्धतिको सम्मान गर्ने एक पवित्र अवसर हो ।
