एउटा विद्यार्थीको प्रश्न जसले लाखौलाई गुमेको ज्योती फिर्ता दियो

बिरामीको आँखाबाट मोतीविन्दु मात्रै निकालेर छोड्ने गरिएको इतिहासको अन्त्य गर्दै मोतीविन्दुको उपचारमा सफल सिद्ध भएको इन्ट्राओकुलर लेन्सको आविष्कार गर्न एउटा विद्यार्थीको प्रश्नले भूमिका खेलेको छ ।


सन् १९४६ को कुरा हो । लण्डनको एक अस्पतालमा डा. ह्यारोल्ड रिड्ले एक बिरामीको आँखाबाट मोतीविन्दु निकाल्दै थिए, साथमा उनको सहयोगी टिम र सिकिरहेका केही विद्यार्थी थिए । शल्यक्रिया सकिएलगत्तै अपरेसन थिएटरमा एक जिज्ञासु विद्यार्थीले डा.ह्यारोल्डलाई सोधे, ‘तपाईँले मोतीविन्दु त निकाल्नु भो सर, तर बदलामा केही पनि हाल्नुभएन नि ।’ विद्यार्थीको प्रश्नले उनी सोचमग्न भए । आफ्नो डाक्टरी जीवनमा उनले कैयौँ आँखाको शल्यक्रिया गरेका थिए । तर बदलामा केही राख्ने कुरावारे भने उनले कहिल्यै विचार गरेका थिएनन् । मोतीविन्दुको शल्यक्रिया यसरी नै गर्ने हो भन्दै उनले ती विद्यार्थीलाई चित्त बुझाए । तर आफूले दिएको उत्तरले उनको आफ्नै मन भने बुझ्न सकेको थिएन । त्यो बेलामा आँखावाट मोतीविन्दु निकालिन्थ्यो मात्रै । अक्सर मोतीविन्दुकै कारण बिरामीहरू दृष्टिविहीन हुन पुग्थे ।यो कुराले डा ह्यारोल्ड थप सोचमग्न हुन पुगे ।
ह्यारोल्ड त्यस्ता डाक्टर हुन जसले दोस्रो विश्वयुद्धताको विमान दुर्घटनामा परी घाइते भएका थुप्रै पाइलटहरूको आँखाको उपचार गरेका थिए । उपचारको क्रममा ती घाइते भएका पाइलटहरूको आँखाभित्र डा ह्यारोल्डले केही साना साना कणहरु भेट्थे । लडाईको क्रममा विमानहरु दुर्घटनाग्रस्त हुन्थे । अनि ककपिटमा वस्ने पाईलटहरु कोही मर्थे, कोही घाईते हुन्थे । डा ह्यारोल्डले घाईते पाईलटको आखाँमा भेटेका साना साना कणहरु ककपिटमा प्रयोग गरिने प्लाष्टिकका थिए । डा ह्यारोल्डले कहिल्यै त्यस्ता कणहरू पाइलटका आँखाबाट झिकेनन् वा भनौँ झिक्ने प्रयाससम्म पनि गरेनन् । लामो समयसम्म पनि त्यस्ता प्लाष्टिकका कणहरूले पाइलटका आँखामा कुनै असर नगरेको कुरा बल्ल उनले महशुस गरे । ककपिटमा प्रयोग गरिने प्लाष्टिक पोलीमिथाइल मेथाक्राइलेट नामको प्लाष्टिकबाट बनेको हुन्छ । जुन पारदर्शी सिसा जस्तै हुन्छ । अब डा. ह्यारोल्डलाई लाग्यो, ककपिट प्लाष्टिकका साना कणहरूले आँखामा कुनै असर गर्दैन भने यही ककपिटको प्लाष्टिकबाट आँखाको लेन्स किन नबनाउने त ?

त्यसपछि डा. ह्यारोल्ड विमानको ककपिटमा प्रयोग हुने सिसाबाटै लेन्स बनाउन सकिन्छ कि भनेर घोत्लिए । उनका प्रारम्भिक प्रयासहरू विफल भए । तर ककपिटको सिसाबाट लेन्स बनाउने सम्वन्धमा धमाधम अनुसन्धानहरू हुन थाले । डा. ह्यारोल्डको अवधारणाले लगभग तीस वर्षपछि सार्थकता पायो । आज संसारभर मोतीविन्दुको उपचारमा काम प्रयोग गरिने इन्ट्राओकुलर लेन्स यही अवधारणाको उपज हो । यो लेन्सको आविष्कार भएको करिव ६ दशक नाघिसकेको छ । इन्ट्राओकुलर लेन्सको आविष्कारपछि हालसम्म मोतीविन्दुको उपचार पाएका संसारभरका दसौँ लाख मानिसले आफ्नो गुमेको ज्योती फिर्ता पाइसकेका छन् । बिरामीको आँखाबाट मोतीविन्दु मात्रै निकालेर छोड्ने गरिएको इतिहासको अन्त्य गर्दै मोतीविन्दुको उपचारमा सफल सिद्ध भएको इन्ट्राओकुलर लेन्सको आविष्कार गर्न एउटा विद्यार्थीको प्रश्नले भूमिका खेलेको छ ।